---
title: "क्लायंट विविधता"
description: "इथेरियम क्लायंट विविधतेच्या महत्त्वाची उच्च-स्तरीय माहिती."
lang: mr
sidebarDepth: 2
---

[इथेरियम](/) नोडचे वर्तन ते चालवत असलेल्या क्लायंट सॉफ्टवेअरद्वारे नियंत्रित केले जाते. अनेक उत्पादन-स्तरीय इथेरियम क्लायंट्स आहेत, जे वेगवेगळ्या टीम्सद्वारे वेगवेगळ्या भाषांमध्ये विकसित आणि देखरेख केले जातात. हे क्लायंट्स एका सामायिक स्पेसिफिकेशननुसार तयार केले जातात, ज्यामुळे क्लायंट्स एकमेकांशी अखंडपणे संवाद साधतात, त्यांच्यात समान कार्यक्षमता असते आणि ते समान वापरकर्ता अनुभव प्रदान करतात. तथापि, सध्या नोड्सवरील क्लायंट्सचे वितरण या नेटवर्कच्या बळकटीकरणाची पूर्ण क्षमता साध्य करण्यासाठी पुरेसे समान नाही. आदर्शपणे, नेटवर्कमध्ये जास्तीत जास्त क्लायंट विविधता आणण्यासाठी वापरकर्त्यांनी विविध क्लायंट्समध्ये स्वतःला अंदाजे समान प्रमाणात विभागले पाहिजे.

## पूर्वअटी {#prerequisites}

जर तुम्हाला नोड्स आणि क्लायंट्स म्हणजे काय हे आधीच समजले नसेल, तर [नोड्स आणि क्लायंट्स](/developers/docs/nodes-and-clients/) तपासा. [अंमलबजावणी](/glossary/#execution-layer) आणि [सहमती](/glossary/#consensus-layer) स्तरांची व्याख्या शब्दकोशात दिली आहे.

## एकाधिक क्लायंट्स का आहेत? {#why-multiple-clients}

एकाधिक, स्वतंत्रपणे विकसित आणि देखरेख केलेले क्लायंट्स अस्तित्वात आहेत कारण क्लायंट विविधता नेटवर्कला हल्ले आणि बग्सपासून अधिक लवचिक बनवते. एकाधिक क्लायंट्स असणे ही इथेरियमची एक अद्वितीय ताकद आहे - इतर ब्लॉकचेन्स एकाच क्लायंटच्या अचूकतेवर अवलंबून असतात. तथापि, केवळ एकाधिक क्लायंट्स उपलब्ध असणे पुरेसे नाही, तर समुदायाने त्यांचा अवलंब केला पाहिजे आणि एकूण सक्रिय नोड्स त्यांच्यामध्ये तुलनेने समान रीतीने वितरित केले गेले पाहिजेत.

## क्लायंट विविधता का महत्त्वाची आहे? {#client-diversity-importance}

विकेंद्रित नेटवर्कच्या आरोग्यासाठी अनेक स्वतंत्रपणे विकसित आणि देखरेख केलेले क्लायंट्स असणे अत्यंत आवश्यक आहे. याची कारणे आपण पाहूया.

### बग्स {#bugs}

जेव्हा एखादा वैयक्तिक क्लायंट इथेरियम नोड्सच्या अल्पसंख्याक भागाचे प्रतिनिधित्व करत असतो, तेव्हा त्यातील बग नेटवर्कसाठी कमी धोकादायक असतो. अनेक क्लायंट्समध्ये नोड्सचे अंदाजे समान वितरण असल्याने, बहुतांश क्लायंट्सना एकाच समस्येचा सामना करावा लागण्याची शक्यता कमी असते आणि परिणामी, नेटवर्क अधिक मजबूत होते.

### हल्ल्यांविरुद्ध लवचिकता {#resilience}

क्लायंट विविधता हल्ल्यांविरुद्ध लवचिकता देखील प्रदान करते. उदाहरणार्थ, एखादा हल्ला जो [एखाद्या विशिष्ट क्लायंटला फसवून](https://twitter.com/vdWijden/status/1437712249926393858) चेनच्या विशिष्ट शाखेवर नेतो, तो यशस्वी होण्याची शक्यता कमी असते कारण इतर क्लायंट्सचे त्याच प्रकारे शोषण होण्याची शक्यता नसते आणि मुख्य चेन सुरक्षित राहते. कमी क्लायंट विविधता प्रबळ क्लायंटवरील हॅकशी संबंधित धोका वाढवते. नेटवर्कवरील दुर्भावनापूर्ण हल्ल्यांविरुद्ध क्लायंट विविधता आधीच एक महत्त्वाचा बचाव सिद्ध झाली आहे, उदाहरणार्थ 2016 मधील शांघाय डिनायल-ऑफ-सर्व्हिस हल्ला शक्य झाला कारण हल्लेखोर प्रबळ क्लायंटला (गेथ) प्रति ब्लॉक हजारो वेळा संथ डिस्क i/o ऑपरेशन कार्यान्वित करण्यासाठी फसवू शकले. कारण पर्यायी क्लायंट्स देखील ऑनलाइन होते ज्यांच्यात ही असुरक्षितता नव्हती, त्यामुळे इथेरियम या हल्ल्याचा प्रतिकार करू शकले आणि गेथमधील असुरक्षितता दूर होईपर्यंत कार्य करणे सुरू ठेवू शकले.

### प्रूफ-ऑफ-स्टेक (PoS) अंतिमत्व {#finality}

33% पेक्षा जास्त इथेरियम नोड्स असलेल्या सहमती क्लायंटमधील बग सहमती स्तराला अंतिमत्व प्राप्त करण्यापासून रोखू शकतो, याचा अर्थ वापरकर्ते यावर विश्वास ठेवू शकत नाहीत की व्यवहार कधीतरी परत घेतले जाणार नाहीत किंवा बदलले जाणार नाहीत. हे इथेरियमवर तयार केलेल्या अनेक ॲप्ससाठी, विशेषतः विकेंद्रित वित्त (DeFi) साठी खूप समस्याप्रधान ठरेल.

<Emoji text="🚨" className="me-4" /> याहूनही वाईट म्हणजे, दोन-तृतीयांश बहुमत असलेल्या क्लायंटमधील गंभीर बगमुळे चेन <a href="https://www.symphonious.net/2021/09/23/what-happens-if-beacon-chain-consensus-fails/" target="_blank">चुकीच्या पद्धतीने विभागली जाऊ शकते आणि अंतिमत्व प्राप्त करू शकते</a>, ज्यामुळे प्रमाणकांचा एक मोठा गट अवैध चेनवर अडकू शकतो. जर त्यांना योग्य चेनमध्ये पुन्हा सामील व्हायचे असेल, तर या प्रमाणकांना स्लॅशिंग किंवा संथ आणि महागड्या ऐच्छिक रक्कम काढणे आणि पुनर्सक्रियन प्रक्रियेला सामोरे जावे लागते. स्लॅशिंगचे प्रमाण दोषी नोड्सच्या संख्येनुसार वाढते, ज्यामध्ये दोन-तृतीयांश बहुमत असलेल्यांना जास्तीत जास्त स्लॅशिंग (32 ETH) केले जाते.

जरी या शक्यता कमी असल्या, तरी इथेरियम इकोसिस्टम सक्रिय नोड्समध्ये क्लायंट्सचे वितरण समान करून त्यांचा धोका कमी करू शकते. आदर्शपणे, कोणत्याही सहमती क्लायंटने एकूण नोड्सच्या 33% हिश्श्यापर्यंत पोहोचू नये.

### सामायिक जबाबदारी {#responsibility}

बहुसंख्य क्लायंट्स असण्याची एक मानवी किंमत देखील आहे. यामुळे एका लहान विकास टीमवर अतिरिक्त ताण आणि जबाबदारी पडते. क्लायंट विविधता जितकी कमी असेल, तितकी बहुसंख्य क्लायंटची देखरेख करणाऱ्या विकासकांवर जबाबदारीचे ओझे जास्त असते. ही जबाबदारी अनेक टीम्समध्ये विभागणे इथेरियमच्या नोड्सच्या नेटवर्क आणि लोकांच्या नेटवर्क या दोन्हीच्या आरोग्यासाठी चांगले आहे.

## सद्य क्लायंट विविधता {#current-client-diversity}

### अंमलबजावणी क्लायंट्स {#execution-clients-breakdown}

<PieChart
data={[
{ name: "Geth", value: 41 },
{ name: "Nethermind", value: 38 },
{ name: "Besu", value: 16 },
{ name: "Erigon", value: 3 },
{ name: "Reth", value: 2 }
]}
/>

### सहमती क्लायंट्स {#consensus-clients-breakdown}

<PieChart
data={[
{ name: "Lighthouse", value: 42.71 },
{ name: "Prysm", value: 30.91},
{ name: "Teku", value: 13.86},
{ name: "Nimbus", value: 8.74},
{ name: "Lodestar", value: 2.67 },
{ name: "Grandine", value: 1.04 },
{ name: "इतर", value: 0.07 }
]}
/>

ही आकृती जुनी असू शकते — अद्ययावत माहितीसाठी [ethernodes.org](https://ethernodes.org) आणि [clientdiversity.org](https://clientdiversity.org) वर जा.

वरील दोन पाय चार्ट्स अंमलबजावणी आणि सहमती स्तरांसाठी सद्य क्लायंट विविधतेचे स्नॅपशॉट्स दर्शवतात (ऑक्टोबर 2025 मध्ये लिहिताना). गेल्या काही वर्षांत क्लायंट विविधतेत सुधारणा झाली आहे, आणि अंमलबजावणी स्तरावर [गेथ](https://geth.ethereum.org/) चे वर्चस्व कमी झाले आहे, ज्यामध्ये [नेदरमाइंड](https://www.nethermind.io/nethermind-client) जवळून दुसऱ्या, [बेसू](https://besu.hyperledger.org/) तिसऱ्या आणि [एरिगॉन](https://github.com/ledgerwatch/erigon) चौथ्या स्थानावर आहे, तर इतर क्लायंट्स नेटवर्कच्या 3% पेक्षा कमी आहेत. सहमती स्तरावर सर्वाधिक वापरला जाणारा क्लायंट—[लाइटहाऊस](https://lighthouse.sigmaprime.io/)—दुसऱ्या सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या क्लायंटच्या अगदी जवळ आहे. [प्रिझम](https://prysmaticlabs.com/#projects) आणि [टेकू](https://consensys.net/knowledge-base/ethereum-2/teku/) अनुक्रमे ~31% आणि ~14% आहेत, आणि इतर क्लायंट्स क्वचितच वापरले जातात.

अंमलबजावणी स्तराचा डेटा 26-ऑक्टोबर-2025 रोजी [supermajority.info](https://supermajority.info/) वरून मिळवला गेला. सहमती क्लायंट्सचा डेटा [Michael Sproul](https://github.com/sigp/blockprint) कडून मिळवला गेला. सहमती क्लायंटचा डेटा मिळवणे अधिक कठीण आहे कारण सहमती स्तरावरील क्लायंट्सकडे नेहमीच स्पष्ट खुणा नसतात ज्यांचा वापर त्यांना ओळखण्यासाठी केला जाऊ शकतो. हा डेटा एका वर्गीकरण अल्गोरिदमचा वापर करून तयार केला गेला आहे जो कधीकधी काही अल्पसंख्याक क्लायंट्समध्ये गोंधळ निर्माण करतो (अधिक तपशीलांसाठी [येथे](https://twitter.com/sproulM_/status/1440512518242197516) पहा). वरील आकृतीमध्ये, या अस्पष्ट वर्गीकरणांना एकतर/किंवा लेबलने (उदा. निंबस/टेकू) दर्शवले आहे. असे असले तरी, हे स्पष्ट आहे की नेटवर्कचा बहुतांश भाग प्रिझम चालवत आहे. केवळ स्नॅपशॉट्स असूनही, आकृतीमधील मूल्ये सद्य क्लायंट विविधतेच्या स्थितीची चांगली सामान्य कल्पना देतात.

सहमती स्तरासाठी अद्ययावत क्लायंट विविधता डेटा आता [clientdiversity.org](https://clientdiversity.org/) वर उपलब्ध आहे.

## अंमलबजावणी स्तर {#execution-layer}

आतापर्यंत, क्लायंट विविधतेभोवतीची चर्चा प्रामुख्याने सहमती स्तरावर केंद्रित होती. तथापि, अंमलबजावणी क्लायंट [गेथ](https://geth.ethereum.org) सध्या सर्व नोड्सपैकी सुमारे 85% आहे. ही टक्केवारी सहमती क्लायंट्सच्या कारणांसारखीच समस्याप्रधान आहे. उदाहरणार्थ, व्यवहार हाताळणीवर किंवा अंमलबजावणी पेलोड्स तयार करण्यावर परिणाम करणारा गेथमधील बग सहमती क्लायंट्सना समस्याप्रधान किंवा बग असलेल्या व्यवहारांना अंतिमत्व देण्यास प्रवृत्त करू शकतो. म्हणून, अंमलबजावणी क्लायंट्सच्या अधिक समान वितरणासह इथेरियम अधिक निरोगी असेल, आदर्शपणे कोणत्याही क्लायंटने नेटवर्कच्या 33% पेक्षा जास्त प्रतिनिधित्व करू नये.

## अल्पसंख्याक क्लायंट वापरा {#use-minority-client}

क्लायंट विविधतेची समस्या सोडवण्यासाठी केवळ वैयक्तिक वापरकर्त्यांनी अल्पसंख्याक क्लायंट्स निवडणे पुरेसे नाही - यासाठी प्रमाणक पूल्स आणि प्रमुख विकेंद्रित ॲप्लिकेशन्स (dapps) आणि एक्सचेंजेस सारख्या संस्थांनी देखील क्लायंट्स बदलणे आवश्यक आहे. तथापि, सर्व वापरकर्ते सध्याचे असंतुलन दूर करण्यात आणि उपलब्ध असलेल्या सर्व इथेरियम सॉफ्टवेअरचा वापर सामान्य करण्यात आपली भूमिका बजावू शकतात. द मर्ज नंतर, सर्व नोड ऑपरेटर्सना अंमलबजावणी क्लायंट आणि सहमती क्लायंट चालवणे आवश्यक असेल. खाली सुचवलेल्या क्लायंट्सचे संयोजन निवडल्यास क्लायंट विविधता वाढण्यास मदत होईल.

### अंमलबजावणी क्लायंट्स {#execution-clients}

- [बेसू](https://www.hyperledger.org/use/besu)
- [नेदरमाइंड](https://downloads.nethermind.io/)
- [एरिगॉन](https://github.com/ledgerwatch/erigon)
- [गो-इथेरियम](https://geth.ethereum.org/)
- [रेथ](https://reth.rs/)

### सहमती क्लायंट्स {#consensus-clients}

- [निंबस](https://nimbus.team/)
- [लाइटहाऊस](https://github.com/sigp/lighthouse)
- [टेकू](https://consensys.io/teku)
- [लोडस्टार](https://github.com/ChainSafe/lodestar)
- [प्रिझम](https://prysm.offchainlabs.com/docs/)
- [Grandine](https://docs.grandine.io/)

तांत्रिक वापरकर्ते अल्पसंख्याक क्लायंट्ससाठी अधिक ट्यूटोरियल्स आणि दस्तऐवजीकरण लिहून आणि त्यांच्या नोड-ऑपरेटिंग समवयस्कांना प्रबळ क्लायंट्सपासून दूर जाण्यासाठी प्रोत्साहित करून या प्रक्रियेला गती देण्यास मदत करू शकतात. अल्पसंख्याक सहमती क्लायंटवर स्विच करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे [clientdiversity.org](https://clientdiversity.org/) वर उपलब्ध आहेत.

## क्लायंट विविधता डॅशबोर्ड्स {#client-diversity-dashboards}

अनेक डॅशबोर्ड्स अंमलबजावणी आणि सहमती स्तरासाठी रिअल-टाइम क्लायंट विविधता आकडेवारी देतात.

**सहमती स्तर:**

- [Rated.network](https://www.rated.network/)
- [clientdiversity.org](https://clientdiversity.org/)

**अंमलबजावणी स्तर:**

- [supermajority.info](https://supermajority.info//)
- [Ethernodes](https://ethernodes.org/)

## पुढील वाचन {#further-reading}

- [इथेरियमच्या सहमती स्तरावरील क्लायंट विविधता](https://mirror.xyz/jmcook.eth/S7ONEka_0RgtKTZ3-dakPmAHQNPvuj15nh0YGKPFriA)
- [इथेरियम मर्ज: बहुसंख्य क्लायंट चालवणे तुमच्या स्वतःच्या जोखमीवर आहे!](https://dankradfeist.de/ethereum/2022/03/24/run-the-majority-client-at-your-own-peril.html) – _Dankrad Fiest, 24 मार्च 2022_
- [क्लायंट विविधतेचे महत्त्व](https://our.status.im/the-importance-of-client-diversity/)
- [इथेरियम नोड सेवांची यादी](https://ethereumnodes.com/)
- [क्लायंट विविधता समस्येचे "पाच का (Five Whys)"](https://notes.ethereum.org/@afhGjrKfTKmksTOtqhB9RQ/BJGj7uh08)
- [इथेरियम विविधता आणि ती कशी सोडवावी (यूट्यूब्)](https://www.youtube.com/watch?v=1hZgCaiqwfU)
- [clientdiversity.org](https://clientdiversity.org/)

## संबंधित विषय {#related-topics}

- [इथेरियम नोड चालवा](/run-a-node/)
- [नोड्स आणि क्लायंट्स](/developers/docs/nodes-and-clients/)