---
title: "జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లు"
description: "జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లకు పరిచయం—ఎథీరియం కమ్యూనిటీ ఉపయోగించే స్కేలింగ్ పరిష్కారం."
lang: te
---

జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లు (ZK-రోల్అప్‌లు) అనేవి లేయర్ 2 (l2) [స్కేలింగ్ పరిష్కారాలు](/developers/docs/scaling/), ఇవి గణన మరియు స్థితి-నిల్వను ఆఫ్‌చైన్‌కు తరలించడం ద్వారా [ఎథీరియం](/) మెయిన్‌నెట్‌లో లావాదేవీల సామర్థ్యంను పెంచుతాయి. ZK-రోల్అప్‌లు ఒక బ్యాచ్‌లో వేలాది లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేయగలవు మరియు ఆ తర్వాత మెయిన్‌నెట్‌కు కొంత కనీస సారాంశ డేటాను మాత్రమే పోస్ట్ చేస్తాయి. ఈ సారాంశ డేటా ఎథీరియం స్థితికి చేయవలసిన మార్పులను మరియు ఆ మార్పులు సరైనవని నిర్ధారించే కొంత గూఢలిపి శాస్త్రం రుజువును నిర్వచిస్తుంది.

## ముందస్తు అవసరాలు {#prerequisites}

మీరు [ఎథీరియం స్కేలింగ్](/developers/docs/scaling/) మరియు [లేయర్ 2 (l2)](/layer-2) గురించిన మా పేజీని చదివి అర్థం చేసుకుని ఉండాలి.

## జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లు అంటే ఏమిటి? {#what-are-zk-rollups}

**జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లు (ZK-రోల్అప్‌లు)** లావాదేవీలను ఆఫ్‌చైన్‌లో అమలు చేయబడే బ్యాచ్‌లుగా కట్టలు కడతాయి (లేదా 'రోల్ అప్' చేస్తాయి). ఆఫ్‌చైన్ గణన బ్లాక్‌చైన్‌కు పోస్ట్ చేయవలసిన డేటా మొత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. ZK-రోలప్ ఆపరేటర్లు ప్రతి లావాదేవీని విడివిడిగా పంపడానికి బదులుగా, ఒక బ్యాచ్‌లోని అన్ని లావాదేవీలను సూచించడానికి అవసరమైన మార్పుల సారాంశాన్ని సమర్పిస్తారు. వారు తమ మార్పుల ఖచ్చితత్వాన్ని నిరూపించడానికి [చెల్లుబాటు రుజువులను](/glossary/#validity-proof) కూడా ఉత్పత్తి చేస్తారు.

ZK-రోలప్ యొక్క స్థితి ఎథీరియం నెట్‌వర్క్‌లో డిప్లాయ్ చేయబడిన స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్ ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. ఈ స్థితిని అప్‌డేట్ చేయడానికి, ZK-రోలప్ నోడ్‌లు ధృవీకరణ కోసం చెల్లుబాటు రుజువును సమర్పించాలి. చెప్పినట్లుగా, చెల్లుబాటు రుజువు అనేది రోలప్ ప్రతిపాదించిన స్థితి-మార్పు నిజంగా ఇచ్చిన లావాదేవీల బ్యాచ్‌ను అమలు చేయడం వల్ల వచ్చిన ఫలితమే అని నిర్ధారించే గూఢలిపి శాస్త్రం హామీ. దీని అర్థం ZK-రోల్అప్‌లు [ఆప్టిమిస్టిక్ రోల్అప్‌ల](/developers/docs/scaling/optimistic-rollups/) వలె మొత్తం లావాదేవీ డేటాను ఆన్‌చైన్‌లో పోస్ట్ చేయడానికి బదులుగా, ఎథీరియంలో లావాదేవీలను ఖరారు చేయడానికి చెల్లుబాటు రుజువులను మాత్రమే అందించాలి.

ZK-రోలప్ కాంట్రాక్ట్ చెల్లుబాటు రుజువును ధృవీకరించిన తర్వాత నిష్క్రమణ లావాదేవీలు అమలు చేయబడతాయి కాబట్టి, ZK-రోలప్ నుండి ఎథీరియంకు నిధులను తరలించేటప్పుడు ఎలాంటి జాప్యాలు ఉండవు. దీనికి విరుద్ధంగా, ఆప్టిమిస్టిక్ రోల్అప్‌ల నుండి నిధులను ఉపసంహరించుకోవడం అనేది ఎవరైనా నిష్క్రమణ లావాదేవీని [మోసపు రుజువుతో](/glossary/#fraud-proof) సవాలు చేయడానికి అనుమతించే జాప్యానికి లోబడి ఉంటుంది.

ZK-రోల్అప్‌లు ఎథీరియంకు లావాదేవీలను `calldata` గా వ్రాస్తాయి. స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్ ఫంక్షన్‌లకు బాహ్య కాల్‌లలో చేర్చబడిన డేటా `calldata` లో నిల్వ చేయబడుతుంది. `calldata` లోని సమాచారం బ్లాక్‌చైన్‌లో ప్రచురించబడుతుంది, ఇది ఎవరైనా రోలప్ యొక్క స్థితిని స్వతంత్రంగా పునర్నిర్మించడానికి అనుమతిస్తుంది. ZK-రోల్అప్‌లు లావాదేవీ డేటాను తగ్గించడానికి కుదింపు పద్ధతులను ఉపయోగిస్తాయి—ఉదాహరణకు, ఖాతాలు చిరునామాకు బదులుగా సూచిక ద్వారా సూచించబడతాయి, ఇది 28 బైట్ల డేటాను ఆదా చేస్తుంది. ఆన్‌చైన్ డేటా ప్రచురణ అనేది రోల్అప్‌లకు గణనీయమైన ఖర్చు, కాబట్టి డేటా కుదింపు వినియోగదారులకు ఫీజులను తగ్గించగలదు.

## ZK-రోల్అప్‌లు ఎథీరియంతో ఎలా ఇంటరాక్ట్ అవుతాయి? {#zk-rollups-and-ethereum}

ZK-రోలప్ చైన్ అనేది ఎథీరియం బ్లాక్‌చైన్ పైన పనిచేసే మరియు ఆన్‌చైన్ ఎథీరియం స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్‌ల ద్వారా నిర్వహించబడే ఆఫ్‌చైన్ ప్రోటోకాల్. ZK-రోల్అప్‌లు మెయిన్‌నెట్ వెలుపల లావాదేవీలను అమలు చేస్తాయి, కానీ కాలానుగుణంగా ఆఫ్‌చైన్ లావాదేవీల బ్యాచ్‌లను ఆన్‌చైన్ రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌కు నిబద్ధత చేస్తాయి. ఈ లావాదేవీ రికార్డు ఎథీరియం బ్లాక్‌చైన్ వలె మార్చలేనిది మరియు ZK-రోలప్ చైన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది.

ZK-రోలప్ యొక్క ప్రధాన నిర్మాణం కింది భాగాలతో రూపొందించబడింది:

1. **ఆన్‌చైన్ కాంట్రాక్ట్‌లు**: చెప్పినట్లుగా, ZK-రోలప్ ప్రోటోకాల్ ఎథీరియంలో నడుస్తున్న స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్‌ల ద్వారా నియంత్రించబడుతుంది. ఇందులో రోలప్ బ్లాక్‌లను నిల్వ చేసే, డిపాజిట్లను ట్రాక్ చేసే మరియు స్థితి అప్‌డేట్‌లను పర్యవేక్షించే ప్రధాన కాంట్రాక్ట్ ఉంటుంది. మరొక ఆన్‌చైన్ కాంట్రాక్ట్ (ధృవీకర్త కాంట్రాక్ట్) బ్లాక్ నిర్మాతలు సమర్పించిన శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణలను ధృవీకరిస్తుంది. అందువల్ల, ఎథీరియం ZK-రోలప్‌కు బేస్ లేయర్ లేదా "లేయర్ 1 (l1)" గా పనిచేస్తుంది.

2. **ఆఫ్‌చైన్ వర్చువల్ మెషిన్ (VM)**: ZK-రోలప్ ప్రోటోకాల్ ఎథీరియంలో ఉన్నప్పటికీ, లావాదేవీల అమలు మరియు స్థితి నిల్వ [EVM](/developers/docs/evm/) నుండి స్వతంత్రంగా ఉండే ప్రత్యేక వర్చువల్ మెషీన్‌లో జరుగుతాయి. ఈ ఆఫ్‌చైన్ VM అనేది ZK-రోలప్‌లోని లావాదేవీల అమలు వాతావరణం మరియు ZK-రోలప్ ప్రోటోకాల్‌కు ద్వితీయ లేయర్ లేదా "లేయర్ 2 (l2)" గా పనిచేస్తుంది. ఎథీరియం మెయిన్‌నెట్‌లో ధృవీకరించబడిన చెల్లుబాటు రుజువులు ఆఫ్‌చైన్ VMలోని స్థితి పరివర్తనల ఖచ్చితత్వానికి హామీ ఇస్తాయి.

ZK-రోల్అప్‌లు "హైబ్రిడ్ స్కేలింగ్ పరిష్కారాలు"—స్వతంత్రంగా పనిచేసే కానీ ఎథీరియం నుండి భద్రతను పొందే ఆఫ్‌చైన్ ప్రోటోకాల్‌లు. ప్రత్యేకించి, ఎథీరియం నెట్‌వర్క్ ZK-రోలప్‌లో స్థితి అప్‌డేట్‌ల చెల్లుబాటును అమలు చేస్తుంది మరియు రోలప్ స్థితికి జరిగే ప్రతి అప్‌డేట్ వెనుక ఉన్న డేటా లభ్యతకు హామీ ఇస్తుంది. ఫలితంగా, ZK-రోల్అప్‌లు స్వచ్ఛమైన ఆఫ్‌చైన్ స్కేలింగ్ పరిష్కారాల కంటే చాలా సురక్షితమైనవి, ఉదాహరణకు వాటి భద్రతా లక్షణాలకు బాధ్యత వహించే [సైడ్‌చైన్‌లు](/developers/docs/scaling/sidechains/) లేదా ఎథీరియంలో చెల్లుబాటు రుజువులతో లావాదేవీలను ధృవీకరించే కానీ లావాదేవీ డేటాను మరెక్కడైనా నిల్వ చేసే [వాలిడియమ్‌లు](/developers/docs/scaling/validium/).

ZK-రోల్అప్‌లు కింది వాటి కోసం ప్రధాన ఎథీరియం ప్రోటోకాల్‌పై ఆధారపడతాయి:

### డేటా లభ్యత {#data-availability}

ZK-రోల్అప్‌లు ఆఫ్‌చైన్‌లో ప్రాసెస్ చేయబడిన ప్రతి లావాదేవీకి సంబంధించిన స్థితి డేటాను ఎథీరియంకు ప్రచురిస్తాయి. ఈ డేటాతో, వ్యక్తులు లేదా వ్యాపారాలు రోలప్ యొక్క స్థితిని పునరుత్పత్తి చేయడం మరియు చైన్‌ను స్వయంగా ధృవీకరించడం సాధ్యమవుతుంది. ఎథీరియం ఈ డేటాను నెట్‌వర్క్‌లోని పాల్గొనే వారందరికీ `calldata` గా అందుబాటులో ఉంచుతుంది.

చెల్లుబాటు రుజువులు ఇప్పటికే స్థితి పరివర్తనల ప్రామాణికతను ధృవీకరిస్తాయి కాబట్టి ZK-రోల్అప్‌లు ఆన్‌చైన్‌లో ఎక్కువ లావాదేవీ డేటాను ప్రచురించాల్సిన అవసరం లేదు. అయినప్పటికీ, ఆన్‌చైన్‌లో డేటాను నిల్వ చేయడం ఇప్పటికీ ముఖ్యం ఎందుకంటే ఇది L2 చైన్ యొక్క స్థితిని అనుమతి రహిత, స్వతంత్ర ధృవీకరణకు అనుమతిస్తుంది, ఇది ఎవరైనా లావాదేవీల బ్యాచ్‌లను సమర్పించడానికి అనుమతిస్తుంది, హానికరమైన ఆపరేటర్లు చైన్‌ను సెన్సార్ చేయకుండా లేదా స్తంభింపజేయకుండా నిరోధిస్తుంది.

వినియోగదారులు రోలప్‌తో ఇంటరాక్ట్ అవ్వడానికి ఆన్‌చైన్ అవసరం. స్థితి డేటాకు ప్రాప్యత లేకుండా వినియోగదారులు వారి ఖాతా బ్యాలెన్స్‌ను ప్రశ్నించలేరు లేదా స్థితి సమాచారంపై ఆధారపడే లావాదేవీలను (ఉదా., ఉపసంహరణలు) ప్రారంభించలేరు.

### లావాదేవీ నిశ్చయత్వం {#transaction-finality}

ఎథీరియం ZK-రోల్అప్‌లకు తుది పరిష్కారం లేయర్‌గా పనిచేస్తుంది: L1 కాంట్రాక్ట్ చెల్లుబాటు రుజువును అంగీకరిస్తే మాత్రమే L2 లావాదేవీలు ఖరారైనవి అవుతాయి. ప్రతి లావాదేవీ మెయిన్‌నెట్‌లో ఆమోదించబడాలి కాబట్టి హానికరమైన ఆపరేటర్లు చైన్‌ను పాడుచేసే (ఉదా., రోలప్ నిధులను దొంగిలించడం) ప్రమాదాన్ని ఇది తొలగిస్తుంది. అలాగే, L1లో ఖరారైన తర్వాత వినియోగదారు కార్యకలాపాలను వెనక్కి తీసుకోలేమని ఎథీరియం హామీ ఇస్తుంది.

### సెన్సార్‌షిప్ నిరోధకత {#censorship-resistance}

చాలా ZK-రోల్అప్‌లు లావాదేవీలను అమలు చేయడానికి, బ్యాచ్‌లను ఉత్పత్తి చేయడానికి మరియు L1కి బ్లాక్‌లను సమర్పించడానికి "సూపర్‌నోడ్" (ఆపరేటర్)ను ఉపయోగిస్తాయి. ఇది సామర్థ్యాన్ని నిర్ధారిస్తున్నప్పటికీ, ఇది సెన్సార్‌షిప్ ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది: హానికరమైన ZK-రోలప్ ఆపరేటర్లు వినియోగదారుల లావాదేవీలను బ్యాచ్‌లలో చేర్చడానికి నిరాకరించడం ద్వారా వారిని సెన్సార్ చేయవచ్చు.

భద్రతా చర్యగా, ఆపరేటర్ ద్వారా తాము సెన్సార్ చేయబడుతున్నామని వినియోగదారులు భావిస్తే, మెయిన్‌నెట్‌లోని రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌కు నేరుగా లావాదేవీలను సమర్పించడానికి ZK-రోల్అప్‌లు అనుమతిస్తాయి. ఇది ఆపరేటర్ అనుమతిపై ఆధారపడకుండా ZK-రోలప్ నుండి ఎథీరియంకు నిష్క్రమణను బలవంతం చేయడానికి వినియోగదారులను అనుమతిస్తుంది.

## ZK-రోల్అప్‌లు ఎలా పనిచేస్తాయి? {#how-do-zk-rollups-work}

### లావాదేవీలు {#transactions}

ZK-రోలప్‌లోని వినియోగదారులు లావాదేవీలపై సంతకం చేస్తారు మరియు ప్రాసెసింగ్ మరియు తదుపరి బ్యాచ్‌లో చేర్చడం కోసం L2 ఆపరేటర్లకు సమర్పిస్తారు. కొన్ని సందర్భాల్లో, ఆపరేటర్ అనేది కేంద్రీకృత సంస్థ, దీనిని సీక్వెన్సర్ అని పిలుస్తారు, ఇది లావాదేవీలను అమలు చేస్తుంది, వాటిని బ్యాచ్‌లుగా కలుపుతుంది మరియు L1కి సమర్పిస్తుంది. ఈ సిస్టమ్‌లోని సీక్వెన్సర్ మాత్రమే L2 బ్లాక్‌లను ఉత్పత్తి చేయడానికి మరియు ZK-రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌కు రోలప్ లావాదేవీలను జోడించడానికి అనుమతించబడిన ఏకైక సంస్థ.

ఇతర ZK-రోల్అప్‌లు [ప్రూఫ్-ఆఫ్-స్టేక్ (PoS)](/developers/docs/consensus-mechanisms/pos/) ధృవీకర్త సెట్‌ను ఉపయోగించడం ద్వారా ఆపరేటర్ పాత్రను మార్చవచ్చు. కాబోయే ఆపరేటర్లు రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌లో నిధులను డిపాజిట్ చేస్తారు, ప్రతి స్టేక్ పరిమాణం తదుపరి రోలప్ బ్యాచ్‌ను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఎంపికయ్యే స్టేకర్ అవకాశాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. ఆపరేటర్ హానికరంగా ప్రవర్తిస్తే వారి స్టేక్ స్లాషింగ్ చేయబడవచ్చు, ఇది చెల్లుబాటు అయ్యే బ్లాక్‌లను పోస్ట్ చేయడానికి వారిని ప్రోత్సహిస్తుంది.

#### ZK-రోల్అప్‌లు ఎథీరియంలో లావాదేవీ డేటాను ఎలా ప్రచురిస్తాయి {#how-zk-rollups-publish-transaction-data-on-ethereum}

వివరించినట్లుగా, లావాదేవీ డేటా ఎథీరియంలో `calldata` గా ప్రచురించబడుతుంది. `calldata` అనేది ఫంక్షన్‌కు ఆర్గ్యుమెంట్‌లను పంపడానికి ఉపయోగించే స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్‌లోని డేటా ప్రాంతం మరియు ఇది [మెమరీ](/developers/docs/smart-contracts/anatomy/#memory) వలె ప్రవర్తిస్తుంది. `calldata` ఎథీరియం స్థితిలో భాగంగా నిల్వ చేయబడనప్పటికీ, ఇది ఎథీరియం చైన్ యొక్క [చరిత్ర లాగ్‌లలో](https://docs.soliditylang.org/en/latest/introduction-to-smart-contracts.html?highlight=memory#logs) భాగంగా ఆన్‌చైన్‌లో కొనసాగుతుంది. `calldata` ఎథీరియం స్థితిని ప్రభావితం చేయదు, ఇది ఆన్‌చైన్‌లో డేటాను నిల్వ చేయడానికి చౌకైన మార్గంగా చేస్తుంది.

`calldata` కీవర్డ్ తరచుగా లావాదేవీ ద్వారా పిలువబడే స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్ పద్ధతిని గుర్తిస్తుంది మరియు పద్ధతికి ఇన్‌పుట్‌లను ఏకపక్ష బైట్‌ల క్రమం రూపంలో కలిగి ఉంటుంది. ZK-రోల్అప్‌లు కుదించబడిన లావాదేవీ డేటాను ఆన్‌చైన్‌లో ప్రచురించడానికి `calldata` ను ఉపయోగిస్తాయి; రోలప్ ఆపరేటర్ రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌లో అవసరమైన ఫంక్షన్‌ను కాల్ చేయడం ద్వారా కొత్త బ్యాచ్‌ను జోడిస్తారు మరియు కుదించబడిన డేటాను ఫంక్షన్ ఆర్గ్యుమెంట్‌లుగా పంపుతారు. రోలప్ ఫీజులలో ఎక్కువ భాగం ఆన్‌చైన్‌లో లావాదేవీ డేటాను నిల్వ చేయడానికి వెళుతుంది కాబట్టి ఇది వినియోగదారులకు ఖర్చులను తగ్గించడంలో సహాయపడుతుంది.

### స్థితి నిబద్ధతలు {#state-commitments}

L2 ఖాతాలు మరియు బ్యాలెన్స్‌లను కలిగి ఉన్న ZK-రోలప్ యొక్క స్థితి, [మెర్కిల్ వృక్షం](/whitepaper/#merkle-trees) గా సూచించబడుతుంది. మెర్కిల్ వృక్షం యొక్క రూట్ (మెర్కల్ రూట్) యొక్క గూఢలిపి శాస్త్రం హాష్ ఆన్‌చైన్ కాంట్రాక్ట్‌లో నిల్వ చేయబడుతుంది, ఇది ZK-రోలప్ స్థితిలో మార్పులను ట్రాక్ చేయడానికి రోలప్ ప్రోటోకాల్‌ను అనుమతిస్తుంది.

కొత్త లావాదేవీల సెట్ అమలు తర్వాత రోలప్ కొత్త స్థితికి మారుతుంది. స్థితి పరివర్తనను ప్రారంభించిన ఆపరేటర్ కొత్త స్థితి రూట్‌ను లెక్కించి ఆన్‌చైన్ కాంట్రాక్ట్‌కు సమర్పించడం అవసరం. బ్యాచ్‌తో అనుబంధించబడిన చెల్లుబాటు రుజువు ధృవీకర్త కాంట్రాక్ట్ ద్వారా ప్రామాణీకరించబడితే, కొత్త మెర్కల్ రూట్ ZK-రోలప్ యొక్క కానానికల్ స్థితి రూట్ అవుతుంది.

స్థితి రూట్‌లను లెక్కించడంతో పాటు, ZK-రోలప్ ఆపరేటర్ బ్యాచ్ రూట్‌ను కూడా సృష్టిస్తారు—ఇది బ్యాచ్‌లోని అన్ని లావాదేవీలను కలిగి ఉన్న మెర్కిల్ వృక్షం యొక్క రూట్. కొత్త బ్యాచ్ సమర్పించబడినప్పుడు, రోలప్ కాంట్రాక్ట్ బ్యాచ్ రూట్‌ను నిల్వ చేస్తుంది, ఇది లావాదేవీ (ఉదా., ఉపసంహరణ అభ్యర్థన) బ్యాచ్‌లో చేర్చబడిందని నిరూపించడానికి వినియోగదారులను అనుమతిస్తుంది. వినియోగదారులు లావాదేవీ వివరాలు, బ్యాచ్ రూట్ మరియు చేరిక మార్గాన్ని చూపే [మెర్కల్ రుజువు](/developers/tutorials/merkle-proofs-for-offline-data-integrity/) ను అందించాలి.

### చెల్లుబాటు రుజువులు {#validity-proofs}

ZK-రోలప్ ఆపరేటర్ L1 కాంట్రాక్ట్‌కు సమర్పించే కొత్త స్థితి రూట్ అనేది రోలప్ స్థితికి చేసిన అప్‌డేట్‌ల ఫలితం. ఆలిస్ బాబ్‌కు 10 టోకెన్‌లను పంపుతుందని అనుకుందాం, ఆపరేటర్ ఆలిస్ బ్యాలెన్స్‌ను 10 తగ్గిస్తారు మరియు బాబ్ బ్యాలెన్స్‌ను 10 పెంచుతారు. ఆపరేటర్ అప్‌డేట్ చేయబడిన ఖాతా డేటాను హాష్ చేస్తారు, రోలప్ యొక్క మెర్కిల్ వృక్షంను పునర్నిర్మిస్తారు మరియు కొత్త మెర్కల్ రూట్‌ను ఆన్‌చైన్ కాంట్రాక్ట్‌కు సమర్పిస్తారు.

కానీ రోలప్ స్థితికి సరైన అప్‌డేట్‌ల వల్ల కొత్త మెర్కల్ రూట్ ఏర్పడిందని ఆపరేటర్ నిరూపించే వరకు రోలప్ కాంట్రాక్ట్ ప్రతిపాదిత స్థితి నిబద్ధతను స్వయంచాలకంగా అంగీకరించదు. ZK-రోలప్ ఆపరేటర్ బ్యాచ్ చేయబడిన లావాదేవీల ఖచ్చితత్వాన్ని ధృవీకరించే సంక్షిప్త గూఢలిపి శాస్త్రం నిబద్ధత అయిన చెల్లుబాటు రుజువును ఉత్పత్తి చేయడం ద్వారా దీన్ని చేస్తారు.

చెల్లుబాటు రుజువులు పార్టీలు ఒక ప్రకటనను వెల్లడించకుండానే దాని ఖచ్చితత్వాన్ని నిరూపించడానికి అనుమతిస్తాయి—అందుకే, వాటిని శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణలు అని కూడా పిలుస్తారు. ఎథీరియంలో లావాదేవీలను తిరిగి అమలు చేయాల్సిన అవసరం లేకుండా ఆఫ్‌చైన్ స్థితి పరివర్తనల ఖచ్చితత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి ZK-రోల్అప్‌లు చెల్లుబాటు రుజువులను ఉపయోగిస్తాయి. ఈ రుజువులు [జీకే-స్నార్క్](https://arxiv.org/abs/2202.06877) (Zero-Knowledge Succinct Non-Interactive Argument of Knowledge) లేదా [జెడ్‌కే-స్టార్క్](https://eprint.iacr.org/2018/046) (Zero-Knowledge Scalable Transparent Argument of Knowledge) రూపంలో రావచ్చు.

ప్రతి రుజువు రకం విలక్షణమైన లక్షణాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, SNARKలు మరియు STARKలు రెండూ ZK-రోల్అప్‌లలో ఆఫ్‌చైన్ గణన యొక్క సమగ్రతను ధృవీకరించడంలో సహాయపడతాయి.

**జీకే-స్నార్క్‌లు**

జీకే-స్నార్క్ ప్రోటోకాల్ పనిచేయడానికి, కామన్ రిఫరెన్స్ స్ట్రింగ్ (CRS)ని సృష్టించడం అవసరం: CRS చెల్లుబాటు రుజువులను నిరూపించడానికి మరియు ధృవీకరించడానికి పబ్లిక్ పారామితులను అందిస్తుంది. నిరూపణ వ్యవస్థ యొక్క భద్రత CRS సెటప్‌పై ఆధారపడి ఉంటుంది; పబ్లిక్ పారామితులను సృష్టించడానికి ఉపయోగించే సమాచారం హానికరమైన వ్యక్తుల చేతుల్లోకి వెళితే వారు తప్పుడు చెల్లుబాటు రుజువులను రూపొందించగలరు.

కొన్ని ZK-రోల్అప్‌లు జీకే-స్నార్క్ సర్క్యూట్ కోసం పబ్లిక్ పారామితులను రూపొందించడానికి విశ్వసనీయ వ్యక్తులతో కూడిన [మల్టీ-పార్టీ కంప్యూటేషన్ వేడుక (MPC)](https://zkproof.org/2021/06/30/setup-ceremonies/amp/) ను ఉపయోగించడం ద్వారా ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ప్రతి పార్టీ CRSను నిర్మించడానికి కొంత యాదృచ్ఛికతను ("విషపూరిత వ్యర్థాలు" అని పిలుస్తారు) అందిస్తుంది, దానిని వారు వెంటనే నాశనం చేయాలి.

విశ్వసనీయ సెటప్‌లు ఉపయోగించబడతాయి ఎందుకంటే అవి CRS సెటప్ యొక్క భద్రతను పెంచుతాయి. కనీసం ఒక నిజాయితీ గల పాల్గొనేవారు వారి ఇన్‌పుట్‌ను నాశనం చేసినంత కాలం, జీకే-స్నార్క్ సిస్టమ్ యొక్క భద్రతకు హామీ ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానానికి పాల్గొన్న వారు తమ నమూనా యాదృచ్ఛికతను తొలగిస్తారని మరియు సిస్టమ్ యొక్క భద్రతా హామీలను దెబ్బతీయరని విశ్వసించడం అవసరం.

విశ్వాస ఉపకల్పనలు పక్కన పెడితే, జీకే-స్నార్క్‌లు వాటి చిన్న రుజువు పరిమాణాలు మరియు స్థిర-సమయ ధృవీకరణకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. L1లో రుజువు ధృవీకరణ అనేది ZK-రోలప్‌ను ఆపరేట్ చేయడంలో పెద్ద ఖర్చును కలిగి ఉంటుంది కాబట్టి, మెయిన్‌నెట్‌లో త్వరగా మరియు చౌకగా ధృవీకరించబడే రుజువులను రూపొందించడానికి L2లు జీకే-స్నార్క్‌లను ఉపయోగిస్తాయి.

**జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు**

జీకే-స్నార్క్‌ల వలె, జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు ఇన్‌పుట్‌లను వెల్లడించకుండా ఆఫ్‌చైన్ గణన యొక్క చెల్లుబాటును నిరూపిస్తాయి. అయినప్పటికీ, జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు వాటి స్కేలబిలిటీ మరియు పారదర్శకత కారణంగా జీకే-స్నార్క్‌ల కంటే మెరుగైనవిగా పరిగణించబడతాయి.

జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు 'పారదర్శకమైనవి', ఎందుకంటే అవి కామన్ రిఫరెన్స్ స్ట్రింగ్ (CRS) యొక్క విశ్వసనీయ సెటప్ లేకుండా పనిచేయగలవు. బదులుగా, జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు రుజువులను రూపొందించడానికి మరియు ధృవీకరించడానికి పారామితులను సెటప్ చేయడానికి పబ్లిక్‌గా ధృవీకరించదగిన యాదృచ్ఛికతపై ఆధారపడతాయి.

జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు మరింత స్కేలబిలిటీని కూడా అందిస్తాయి ఎందుకంటే చెల్లుబాటు రుజువులను నిరూపించడానికి మరియు ధృవీకరించడానికి అవసరమైన సమయం అంతర్లీన గణన యొక్క సంక్లిష్టతకు సంబంధించి _క్వాసిలీనియర్‌గా_ పెరుగుతుంది. జీకే-స్నార్క్‌లతో, నిరూపణ మరియు ధృవీకరణ సమయాలు అంతర్లీన గణన పరిమాణానికి సంబంధించి _లీనియర్‌గా_ స్కేల్ అవుతాయి. దీని అర్థం పెద్ద డేటాసెట్‌లు ఉన్నప్పుడు నిరూపించడానికి మరియు ధృవీకరించడానికి జీకే-స్నార్క్‌ల కంటే జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లకు తక్కువ సమయం అవసరం, ఇది వాటిని అధిక-వాల్యూమ్ అప్లికేషన్‌లకు ఉపయోగకరంగా చేస్తుంది.

జెడ్‌కే-స్టార్క్‌లు క్వాంటం కంప్యూటర్‌ల నుండి కూడా సురక్షితంగా ఉంటాయి, అయితే జీకే-స్నార్క్‌లలో ఉపయోగించే దీర్ఘవృత్తాకార వక్రరేఖ గూఢలిపి శాస్త్రం (ECC) క్వాంటం కంప్యూటింగ్ దాడులకు గురయ్యే అవకాశం ఉందని విస్తృతంగా నమ్ముతారు. జెడ్‌కే-స్టార్క్‌ల ప్రతికూలత ఏమిటంటే అవి పెద్ద రుజువు పరిమాణాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి, ఇవి ఎథీరియంలో ధృవీకరించడానికి ఎక్కువ ఖర్చు అవుతాయి.

#### ZK-రోల్అప్‌లలో చెల్లుబాటు రుజువులు ఎలా పనిచేస్తాయి? {#validity-proofs-in-zk-rollups}

##### రుజువు ఉత్పత్తి
లావాదేవీలను అంగీకరించే ముందు, ఆపరేటర్ సాధారణ తనిఖీలను నిర్వహిస్తారు. కింది వాటిని నిర్ధారించడం ఇందులో ఉంటుంది:

- పంపినవారి మరియు స్వీకరించేవారి ఖాతాలు స్థితి ట్రీలో భాగంగా ఉంటాయి.
- లావాదేవీని ప్రాసెస్ చేయడానికి పంపినవారి వద్ద తగినన్ని నిధులు ఉన్నాయి.
- లావాదేవీ సరైనది మరియు రోలప్‌లోని పంపినవారి పబ్లిక్ కీతో సరిపోలుతుంది.
- పంపినవారి నాన్స్ సరైనది, మొదలైనవి.

ZK-రోలప్ నోడ్ తగినన్ని లావాదేవీలను కలిగి ఉన్న తర్వాత, అది వాటిని ఒక బ్యాచ్‌గా కలుపుతుంది మరియు సంక్షిప్త ZK-రుజువుగా కంపైల్ చేయడానికి నిరూపణ సర్క్యూట్ కోసం ఇన్‌పుట్‌లను కంపైల్ చేస్తుంది. ఇందులో ఇవి ఉంటాయి:

- బ్యాచ్‌లోని అన్ని లావాదేవీలను కలిగి ఉన్న మెర్కిల్ వృక్షం రూట్.
- బ్యాచ్‌లో చేర్చబడిందని నిరూపించడానికి లావాదేవీల కోసం మెర్కల్ రుజువులు.
- ఆ ఖాతాలు రోలప్ యొక్క స్థితి ట్రీలో భాగమని నిరూపించడానికి లావాదేవీలలోని ప్రతి పంపినవారు-స్వీకరించేవారి జత కోసం మెర్కల్ రుజువులు.
- ప్రతి లావాదేవీకి స్థితి అప్‌డేట్‌లను వర్తింపజేసిన తర్వాత స్థితి రూట్‌ను అప్‌డేట్ చేయడం ద్వారా (అంటే, పంపినవారి ఖాతాలను తగ్గించడం మరియు స్వీకరించేవారి ఖాతాలను పెంచడం) పొందిన ఇంటర్మీడియట్ స్థితి రూట్‌ల సమితి.

నిరూపణ సర్క్యూట్ ప్రతి లావాదేవీపై "లూపింగ్" చేయడం ద్వారా మరియు లావాదేవీని ప్రాసెస్ చేయడానికి ముందు ఆపరేటర్ పూర్తి చేసిన అదే తనిఖీలను నిర్వహించడం ద్వారా చెల్లుబాటు రుజువును లెక్కిస్తుంది. ముందుగా, అందించిన మెర్కల్ రుజువును ఉపయోగించి పంపినవారి ఖాతా ప్రస్తుత స్థితి రూట్‌లో భాగమని ఇది ధృవీకరిస్తుంది. ఆపై ఇది పంపినవారి బ్యాలెన్స్‌ను తగ్గిస్తుంది, వారి నాన్స్‌ను పెంచుతుంది, అప్‌డేట్ చేయబడిన ఖాతా డేటాను హాష్ చేస్తుంది మరియు కొత్త మెర్కల్ రూట్‌ను రూపొందించడానికి దానిని మెర్కల్ రుజువుతో కలుపుతుంది.

ఈ మెర్కల్ రూట్ ZK-రోలప్ స్థితిలో ఏకైక మార్పును ప్రతిబింబిస్తుంది: పంపినవారి బ్యాలెన్స్ మరియు నాన్స్‌లో మార్పు. ఖాతా ఉనికిని నిరూపించడానికి ఉపయోగించే మెర్కల్ రుజువు కొత్త స్థితి రూట్‌ను పొందేందుకు ఉపయోగించబడుతుంది కాబట్టి ఇది సాధ్యమవుతుంది.

నిరూపణ సర్క్యూట్ స్వీకరించేవారి ఖాతాలో అదే ప్రక్రియను నిర్వహిస్తుంది. ఇది ఇంటర్మీడియట్ స్థితి రూట్ కింద స్వీకరించేవారి ఖాతా ఉందో లేదో తనిఖీ చేస్తుంది (మెర్కల్ రుజువును ఉపయోగించి), వారి బ్యాలెన్స్‌ను పెంచుతుంది, ఖాతా డేటాను మళ్లీ హాష్ చేస్తుంది మరియు కొత్త స్థితి రూట్‌ను రూపొందించడానికి దానిని మెర్కల్ రుజువుతో కలుపుతుంది.

ప్రతి లావాదేవీకి ప్రక్రియ పునరావృతమవుతుంది; ప్రతి "లూప్" పంపినవారి ఖాతాను అప్‌డేట్ చేయడం ద్వారా కొత్త స్థితి రూట్‌ను మరియు స్వీకరించేవారి ఖాతాను అప్‌డేట్ చేయడం ద్వారా తదుపరి కొత్త రూట్‌ను సృష్టిస్తుంది. వివరించినట్లుగా, స్థితి రూట్‌కి జరిగే ప్రతి అప్‌డేట్ రోలప్ యొక్క స్థితి ట్రీలో ఒక భాగం మారడాన్ని సూచిస్తుంది.

ZK-నిరూపణ సర్క్యూట్ మొత్తం లావాదేవీ బ్యాచ్‌పై పునరావృతమవుతుంది, చివరి లావాదేవీ అమలు చేయబడిన తర్వాత తుది స్థితి రూట్‌కు దారితీసే అప్‌డేట్‌ల క్రమాన్ని ధృవీకరిస్తుంది. లెక్కించబడిన చివరి మెర్కల్ రూట్ ZK-రోలప్ యొక్క సరికొత్త కానానికల్ స్థితి రూట్ అవుతుంది.

##### రుజువు ధృవీకరణ
నిరూపణ సర్క్యూట్ స్థితి అప్‌డేట్‌ల ఖచ్చితత్వాన్ని ధృవీకరించిన తర్వాత, L2 ఆపరేటర్ లెక్కించిన చెల్లుబాటు రుజువును L1లోని ధృవీకర్త కాంట్రాక్ట్‌కు సమర్పిస్తారు. కాంట్రాక్ట్ యొక్క ధృవీకరణ సర్క్యూట్ రుజువు యొక్క చెల్లుబాటును ధృవీకరిస్తుంది మరియు రుజువులో భాగంగా ఉండే పబ్లిక్ ఇన్‌పుట్‌లను కూడా తనిఖీ చేస్తుంది:

- **ప్రీ-స్టేట్ రూట్**: ZK-రోలప్ యొక్క పాత స్థితి రూట్ (అంటే, బ్యాచ్ చేయబడిన లావాదేవీలు అమలు చేయబడటానికి ముందు), L2 చైన్ యొక్క చివరిగా తెలిసిన చెల్లుబాటు అయ్యే స్థితిని ప్రతిబింబిస్తుంది.

- **పోస్ట్-స్టేట్ రూట్**: ZK-రోలప్ యొక్క కొత్త స్థితి రూట్ (అంటే, బ్యాచ్ చేయబడిన లావాదేవీల అమలు తర్వాత), L2 చైన్ యొక్క సరికొత్త స్థితిని ప్రతిబింబిస్తుంది. పోస్ట్-స్టేట్ రూట్ అనేది నిరూపణ సర్క్యూట్‌లో స్థితి అప్‌డేట్‌లను వర్తింపజేసిన తర్వాత పొందిన తుది రూట్.

- **బ్యాచ్ రూట్**: బ్యాచ్‌లోని లావాదేవీలను _మెర్క్లైజింగ్_ చేయడం మరియు ట్రీ యొక్క రూట్‌ను హాషింగ్ చేయడం ద్వారా పొందిన బ్యాచ్ యొక్క మెర్కల్ రూట్.

- **లావాదేవీ ఇన్‌పుట్‌లు**: సమర్పించిన బ్యాచ్‌లో భాగంగా అమలు చేయబడిన లావాదేవీలతో అనుబంధించబడిన డేటా.

రుజువు సర్క్యూట్‌ను సంతృప్తిపరిస్తే (అంటే, అది చెల్లుబాటు అయ్యేది అయితే), మునుపటి స్థితి (ప్రీ-స్టేట్ రూట్ ద్వారా గూఢలిపి శాస్త్రపరంగా వేలిముద్ర వేయబడినది) నుండి కొత్త స్థితికి (పోస్ట్-స్టేట్ రూట్ ద్వారా గూఢలిపి శాస్త్రపరంగా వేలిముద్ర వేయబడినది) రోలప్‌ను మార్చే చెల్లుబాటు అయ్యే లావాదేవీల క్రమం ఉందని దీని అర్థం. ప్రీ-స్టేట్ రూట్ రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌లో నిల్వ చేయబడిన రూట్‌తో సరిపోలితే మరియు రుజువు చెల్లుబాటు అయితే, రోలప్ కాంట్రాక్ట్ రుజువు నుండి పోస్ట్-స్టేట్ రూట్‌ను తీసుకుంటుంది మరియు రోలప్ యొక్క మారిన స్థితిని ప్రతిబింబించేలా దాని స్థితి ట్రీని అప్‌డేట్ చేస్తుంది.

### ప్రవేశాలు మరియు నిష్క్రమణలు {#entries-and-exits}

L1 చైన్‌లో డిప్లాయ్ చేయబడిన రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌లో టోకెన్‌లను డిపాజిట్ చేయడం ద్వారా వినియోగదారులు ZK-రోలప్‌లోకి ప్రవేశిస్తారు. ఆపరేటర్లు మాత్రమే రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌కు లావాదేవీలను సమర్పించగలరు కాబట్టి ఈ లావాదేవీ క్యూలో ఉంచబడుతుంది.

పెండింగ్‌లో ఉన్న డిపాజిట్ క్యూ నిండటం ప్రారంభిస్తే, ZK-రోలప్ ఆపరేటర్ డిపాజిట్ లావాదేవీలను తీసుకుని వాటిని రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌కు సమర్పిస్తారు. వినియోగదారు నిధులు రోలప్‌లో ఉన్న తర్వాత, వారు ప్రాసెసింగ్ కోసం ఆపరేటర్‌కు లావాదేవీలను పంపడం ద్వారా లావాదేవీలు ప్రారంభించవచ్చు. వినియోగదారులు తమ ఖాతా డేటాను హాషింగ్ చేయడం, హాష్‌ను రోలప్ కాంట్రాక్ట్‌కు పంపడం మరియు ప్రస్తుత స్థితి రూట్‌కు వ్యతిరేకంగా ధృవీకరించడానికి మెర్కల్ రుజువును అందించడం ద్వారా రోలప్‌లో బ్యాలెన్స్‌లను ధృవీకరించవచ్చు.

ZK-రోలప్ నుండి L1కి ఉపసంహరించుకోవడం సూటిగా ఉంటుంది. వినియోగదారు రోలప్‌లోని తమ ఆస్తులను దహనం చేయు కోసం పేర్కొన్న ఖాతాకు పంపడం ద్వారా నిష్క్రమణ లావాదేవీని ప్రారంభిస్తారు. ఆపరేటర్ తదుపరి బ్యాచ్‌లో లావాదేవీని చేర్చినట్లయితే, వినియోగదారు ఆన్‌చైన్ కాంట్రాక్ట్‌కు ఉపసంహరణ అభ్యర్థనను సమర్పించవచ్చు. ఈ ఉపసంహరణ అభ్యర్థనలో కిందివి ఉంటాయి:

- లావాదేవీ బ్యాచ్‌లో బర్న్ ఖాతాకు వినియోగదారు లావాదేవీ చేర్చబడిందని నిరూపించే మెర్కల్ రుజువు

- లావాదేవీ డేటా

- బ్యాచ్ రూట్

- డిపాజిట్ చేసిన నిధులను స్వీకరించడానికి L1 చిరునామా

రోలప్ కాంట్రాక్ట్ లావాదేవీ డేటాను హాష్ చేస్తుంది, బ్యాచ్ రూట్ ఉందో లేదో తనిఖీ చేస్తుంది మరియు లావాదేవీ హాష్ బ్యాచ్ రూట్‌లో భాగమో కాదో తనిఖీ చేయడానికి మెర్కల్ రుజువును ఉపయోగిస్తుంది. ఆ తర్వాత, కాంట్రాక్ట్ నిష్క్రమణ లావాదేవీని అమలు చేస్తుంది మరియు L1లో వినియోగదారు ఎంచుకున్న చిరునామాకు నిధులను పంపుతుంది.

## ZK-రోల్అప్‌లు మరియు EVM అనుకూలత {#zk-rollups-and-evm-compatibility}

ఆప్టిమిస్టిక్ రోల్అప్‌ల వలె కాకుండా, ZK-రోల్అప్‌లు [ఎథీరియం వర్చువల్ మెషిన్ (EVM)](/developers/docs/evm/) తో సులభంగా అనుకూలంగా ఉండవు. సర్క్యూట్‌లలో సాధారణ-ప్రయోజన EVM గణనను నిరూపించడం అనేది సాధారణ గణనలను (గతంలో వివరించిన టోకెన్ బదిలీ వంటివి) నిరూపించడం కంటే చాలా కష్టం మరియు వనరుల-ఇంటెన్సివ్.

అయినప్పటికీ, [శూన్య-జ్ఞాన సాంకేతికతలో పురోగతులు](https://hackmd.io/@yezhang/S1_KMMbGt#Why-possible-now) EVM గణనను శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణలలో చుట్టడంపై కొత్త ఆసక్తిని రేకెత్తిస్తున్నాయి. ప్రోగ్రామ్ అమలు యొక్క ఖచ్చితత్వాన్ని సమర్థవంతంగా ధృవీకరించగల శూన్య-జ్ఞాన EVM (zkEVM) అమలును సృష్టించే దిశగా ఈ ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. ఒక zkEVM సర్క్యూట్‌లలో నిరూపణ/ధృవీకరణ కోసం ఇప్పటికే ఉన్న EVM ఆప్‌కోడ్‌లను పునఃసృష్టిస్తుంది, ఇది స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్‌లను అమలు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది.

EVM వలె, కొన్ని ఇన్‌పుట్‌లపై గణన జరిగిన తర్వాత zkEVM స్థితుల మధ్య మారుతుంది. తేడా ఏమిటంటే, ప్రోగ్రామ్ అమలులోని ప్రతి దశ యొక్క ఖచ్చితత్వాన్ని ధృవీకరించడానికి zkEVM శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణలను కూడా సృష్టిస్తుంది. VM యొక్క స్థితిని (మెమరీ, స్టాక్, నిల్వ) మరియు గణనను తాకే కార్యకలాపాల ఖచ్చితత్వాన్ని చెల్లుబాటు రుజువులు ధృవీకరించగలవు (అంటే, ఆపరేషన్ సరైన ఆప్‌కోడ్‌లను కాల్ చేసి వాటిని సరిగ్గా అమలు చేసిందా?).

EVM-అనుకూల ZK-రోల్అప్‌ల పరిచయం డెవలపర్‌లు శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణల యొక్క స్కేలబిలిటీ మరియు భద్రతా హామీలను ఉపయోగించుకోవడంలో సహాయపడుతుందని భావిస్తున్నారు. మరీ ముఖ్యంగా, స్థానిక ఎథీరియం మౌలిక సదుపాయాలతో అనుకూలత అంటే డెవలపర్‌లు సుపరిచితమైన (మరియు యుద్ధ-పరీక్షించిన) టూలింగ్ మరియు భాషలను ఉపయోగించి ZK-స్నేహపూర్వక వికేంద్రీకృత అప్లికేషన్ (dapp)లను నిర్మించగలరు.

## ZK-రోలప్ ఫీజులు ఎలా పనిచేస్తాయి? {#how-do-zk-rollup-fees-work}

ఎథీరియం మెయిన్‌నెట్‌లో వలె, ZK-రోల్అప్‌లలో లావాదేవీల కోసం వినియోగదారులు ఎంత చెల్లిస్తారు అనేది గ్యాస్ ఫీజుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, గ్యాస్ ఫీజులు L2లో భిన్నంగా పనిచేస్తాయి మరియు కింది ఖర్చుల ద్వారా ప్రభావితమవుతాయి:

1. **స్థితి వ్రాయడం**: ఎథీరియం స్థితికి వ్రాయడానికి (అంటే, ఎథీరియం బ్లాక్‌చైన్‌లో లావాదేవీని సమర్పించడం) స్థిరమైన ఖర్చు ఉంటుంది. ZK-రోల్అప్‌లు లావాదేవీలను బ్యాచింగ్ చేయడం ద్వారా మరియు బహుళ వినియోగదారుల అంతటా స్థిర ఖర్చులను విస్తరించడం ద్వారా ఈ ఖర్చును తగ్గిస్తాయి.

2. **డేటా ప్రచురణ**: ZK-రోల్అప్‌లు ప్రతి లావాదేవీకి సంబంధించిన స్థితి డేటాను ఎథీరియంకు `calldata` గా ప్రచురిస్తాయి. `calldata` ఖర్చులు ప్రస్తుతం [EIP-1559](https://eips.ethereum.org/EIPS/eip-1559) ద్వారా నిర్వహించబడుతున్నాయి, ఇది నాన్-జీరో బైట్‌లకు 16 గ్యాస్ మరియు `calldata` యొక్క జీరో బైట్‌లకు 4 గ్యాస్ ఖర్చును నిర్దేశిస్తుంది. ప్రతి లావాదేవీపై చెల్లించే ఖర్చు దాని కోసం ఆన్‌చైన్‌లో ఎంత `calldata` పోస్ట్ చేయాలి అనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

3. **L2 ఆపరేటర్ ఫీజులు**: ఎథీరియం మెయిన్‌నెట్‌లోని [లావాదేవీ "ప్రాధాన్యత ఫీజులు (టిప్స్)"](/developers/docs/gas/#how-are-gas-fees-calculated) వలె, లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేయడంలో అయ్యే గణన ఖర్చులకు పరిహారంగా రోలప్ ఆపరేటర్‌కు చెల్లించే మొత్తం ఇది.

4. **రుజువు ఉత్పత్తి మరియు ధృవీకరణ**: ZK-రోలప్ ఆపరేటర్లు లావాదేవీ బ్యాచ్‌ల కోసం చెల్లుబాటు రుజువులను ఉత్పత్తి చేయాలి, ఇది వనరుల-ఇంటెన్సివ్. మెయిన్‌నెట్‌లో శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణలను ధృవీకరించడానికి కూడా గ్యాస్ ఖర్చవుతుంది (~ 500,000 గ్యాస్).

లావాదేవీలను బ్యాచింగ్ చేయడమే కాకుండా, ZK-రోల్అప్‌లు లావాదేవీ డేటాను కుదించడం ద్వారా వినియోగదారులకు ఫీజులను తగ్గిస్తాయి. ఎథీరియం ZK-రోల్అప్‌లను ఉపయోగించడానికి ఎంత ఖర్చవుతుందో మీరు [నిజ-సమయ అవలోకనాన్ని చూడవచ్చు](https://l2fees.info/).

## ZK-రోల్అప్‌లు ఎథీరియంను ఎలా స్కేల్ చేస్తాయి? {#scaling-ethereum-with-zk-rollups}

### లావాదేవీ డేటా కుదింపు {#transaction-data-compression}

ZK-రోల్అప్‌లు గణనను ఆఫ్‌చైన్‌కు తీసుకెళ్లడం ద్వారా ఎథీరియం బేస్ లేయర్‌పై లావాదేవీల సామర్థ్యంను విస్తరిస్తాయి, అయితే స్కేలింగ్ కోసం నిజమైన బూస్ట్ లావాదేవీ డేటాను కుదించడం ద్వారా వస్తుంది. ఎథీరియం యొక్క [బ్లాక్ పరిమాణం](/developers/docs/blocks/#block-size) ప్రతి బ్లాక్ కలిగి ఉండే డేటాను మరియు పొడిగింపు ద్వారా, ప్రతి బ్లాక్‌కు ప్రాసెస్ చేయబడిన లావాదేవీల సంఖ్యను పరిమితం చేస్తుంది. లావాదేవీ-సంబంధిత డేటాను కుదించడం ద్వారా, ZK-రోల్అప్‌లు ప్రతి బ్లాక్‌కు ప్రాసెస్ చేయబడిన లావాదేవీల సంఖ్యను గణనీయంగా పెంచుతాయి.

ZK-రోల్అప్‌లు ప్రతి లావాదేవీని ధృవీకరించడానికి అవసరమైన మొత్తం డేటాను పోస్ట్ చేయాల్సిన అవసరం లేదు కాబట్టి అవి ఆప్టిమిస్టిక్ రోల్అప్‌ల కంటే లావాదేవీ డేటాను మెరుగ్గా కుదించగలవు. రోలప్‌లో ఖాతాలు మరియు బ్యాలెన్స్‌ల తాజా స్థితిని పునర్నిర్మించడానికి అవసరమైన కనీస డేటాను మాత్రమే వారు పోస్ట్ చేయాలి.

### పునరావృత రుజువులు {#recursive-proofs}

శూన్య-జ్ఞాన నిరూపణల యొక్క ప్రయోజనం ఏమిటంటే రుజువులు ఇతర రుజువులను ధృవీకరించగలవు. ఉదాహరణకు, ఒకే జీకే-స్నార్క్ ఇతర జీకే-స్నార్క్‌లను ధృవీకరించగలదు. ఇటువంటి "రుజువుల-రుజువులను" పునరావృత రుజువులు అని పిలుస్తారు మరియు ZK-రోల్అప్‌లలో లావాదేవీల సామర్థ్యంను నాటకీయంగా పెంచుతాయి.

ప్రస్తుతం, చెల్లుబాటు రుజువులు బ్లాక్-బై-బ్లాక్ ప్రాతిపదికన రూపొందించబడతాయి మరియు ధృవీకరణ కోసం L1 కాంట్రాక్ట్‌కు సమర్పించబడతాయి. అయినప్పటికీ, ఆపరేటర్ రుజువును సమర్పించినప్పుడు ఒక బ్లాక్ మాత్రమే ఖరారు చేయబడుతుంది కాబట్టి సింగిల్ బ్లాక్ రుజువులను ధృవీకరించడం ZK-రోల్అప్‌లు సాధించగల లావాదేవీల సామర్థ్యంను పరిమితం చేస్తుంది.

అయితే, పునరావృత రుజువులు ఒక చెల్లుబాటు రుజువుతో అనేక బ్లాక్‌లను ఖరారు చేయడం సాధ్యం చేస్తాయి. ఎందుకంటే ఒక తుది రుజువు సృష్టించబడే వరకు నిరూపణ సర్క్యూట్ బహుళ బ్లాక్ రుజువులను పునరావృతంగా కలుపుతుంది. L2 ఆపరేటర్ ఈ పునరావృత రుజువును సమర్పిస్తారు మరియు కాంట్రాక్ట్ దానిని అంగీకరిస్తే, సంబంధిత బ్లాక్‌లన్నీ తక్షణమే ఖరారు చేయబడతాయి. పునరావృత రుజువులతో, ఎథీరియంలో వ్యవధిలో ఖరారు చేయగల ZK-రోలప్ లావాదేవీల సంఖ్య పెరుగుతుంది.

### ZK-రోల్అప్‌ల లాభాలు మరియు నష్టాలు {#zk-rollups-pros-and-cons}

| లాభాలు                                                                                                                                                                                                   | నష్టాలు                                                                                                                                                                                               |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| చెల్లుబాటు రుజువులు ఆఫ్‌చైన్ లావాదేవీల ఖచ్చితత్వాన్ని నిర్ధారిస్తాయి మరియు చెల్లని స్థితి పరివర్తనలను అమలు చేయకుండా ఆపరేటర్లను నిరోధిస్తాయి.                                                                           | చెల్లుబాటు రుజువులను లెక్కించడం మరియు ధృవీకరించడం వంటి ఖర్చు గణనీయంగా ఉంటుంది మరియు రోలప్ వినియోగదారులకు ఫీజులను పెంచుతుంది.                                                                            |
| L1లో చెల్లుబాటు రుజువులు ధృవీకరించబడిన తర్వాత స్థితి అప్‌డేట్‌లు ఆమోదించబడతాయి కాబట్టి వేగవంతమైన లావాదేవీ నిశ్చయత్వంను అందిస్తుంది.                                                                                              | శూన్య-జ్ఞాన సాంకేతికత యొక్క సంక్లిష్టత కారణంగా EVM-అనుకూల ZK-రోల్అప్‌లను నిర్మించడం కష్టం.                                                                                                    |
| భద్రత కోసం విశ్వాస రహిత గూఢలిపి శాస్త్రం యంత్రాంగాలపై ఆధారపడుతుంది, [ఆప్టిమిస్టిక్ రోల్అప్‌ల](/developers/docs/scaling/optimistic-rollups/#optimistic-pros-and-cons) వలె ప్రోత్సహించబడిన నటుల నిజాయితీపై కాదు. | చెల్లుబాటు రుజువులను ఉత్పత్తి చేయడానికి ప్రత్యేక హార్డ్‌వేర్ అవసరం, ఇది కొద్దిమంది పార్టీల ద్వారా చైన్ యొక్క కేంద్రీకృత నియంత్రణను ప్రోత్సహిస్తుంది.                                                                    |
| L1లో ఆఫ్‌చైన్ స్థితిని తిరిగి పొందడానికి అవసరమైన డేటాను నిల్వ చేస్తుంది, ఇది భద్రత, సెన్సార్‌షిప్-నిరోధకత మరియు వికేంద్రీకరణకు హామీ ఇస్తుంది.                                                                       | కేంద్రీకృత ఆపరేటర్లు (సీక్వెన్సర్‌లు) లావాదేవీల క్రమాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.                                                                                                                     |
| వినియోగదారులు ఎక్కువ మూలధన సామర్థ్యం నుండి ప్రయోజనం పొందుతారు మరియు జాప్యాలు లేకుండా L2 నుండి నిధులను ఉపసంహరించుకోవచ్చు.                                                                                                           | హార్డ్‌వేర్ అవసరాలు చైన్‌ను పురోగతి సాధించేలా బలవంతం చేయగల పాల్గొనేవారి సంఖ్యను తగ్గించవచ్చు, హానికరమైన ఆపరేటర్లు రోలప్ స్థితిని స్తంభింపజేసే మరియు వినియోగదారులను సెన్సార్ చేసే ప్రమాదాన్ని పెంచుతాయి. |
| లైవ్‌నెస్ అంచనాలపై ఆధారపడదు మరియు వినియోగదారులు తమ నిధులను రక్షించుకోవడానికి చైన్‌ను ధృవీకరించాల్సిన అవసరం లేదు.                                                                                              | కొన్ని నిరూపణ వ్యవస్థలకు (ఉదా., జీకే-స్నార్క్) విశ్వసనీయ సెటప్ అవసరం, దీనిని తప్పుగా నిర్వహిస్తే, ZK-రోలప్ యొక్క భద్రతా నమూనా రాజీపడే అవకాశం ఉంది.                                                     |
| మెరుగైన డేటా కుదింపు ఎథీరియంలో `calldata` ను ప్రచురించే ఖర్చులను తగ్గించడంలో మరియు వినియోగదారులకు రోలప్ ఫీజులను తగ్గించడంలో సహాయపడుతుంది.                                                                             |                                                                                                                                                                                                    |

### ZK-రోల్అప్‌ల దృశ్య వివరణ {#zk-video}

ZK-రోల్అప్‌లను వివరించే ఫైన్‌మాటిక్స్ (Finematics) వీడియో చూడండి:

<VideoWatch slug="rollups-scaling-strategy" startTime="406" />


## zkEVMపై ఎవరు పనిచేస్తున్నారు? {#zkevm-projects}

<Alert variant="info">
<AlertEmoji text="💡" />
<AlertContent>
<AlertTitle>L2 vs L1 కోసం zkEVM</AlertTitle>
<AlertDescription>
దిగువ ప్రాజెక్ట్‌లు లేయర్ 2 (l2) రోల్అప్‌లను నిర్మించడానికి zkEVM సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తాయి. [L1 బ్లాక్ ధృవీకరణ](/roadmap/zkevm/) కోసం zkEVMని ఉపయోగించడంపై కూడా పరిశోధన జరుగుతోంది, ఇది లావాదేవీలను తిరిగి అమలు చేయకుండా ఎథీరియం బ్లాక్‌లను ధృవీకరించడానికి ధృవీకర్తలను అనుమతిస్తుంది.
</AlertDescription>
</AlertContent>
</Alert>

zkEVMలపై పనిచేస్తున్న ప్రాజెక్ట్‌లు:

- **[zkEVM](https://github.com/privacy-scaling-explorations/zkevm-specs)** - _zkEVM అనేది EVM-అనుకూల ZK-రోలప్ మరియు ఎథీరియం బ్లాక్‌ల కోసం చెల్లుబాటు రుజువులను రూపొందించే యంత్రాంగాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి ఎథీరియం ఫౌండేషన్ నిధులు సమకూర్చిన ప్రాజెక్ట్._

- **[పాలిగాన్ zkEVM](https://polygon.technology/solutions/polygon-zkevm)** - _ఇది ఎథీరియం మెయిన్‌నెట్‌లోని వికేంద్రీకృత ZK రోలప్, ఇది శూన్య-జ్ఞాన-నిరూపణ ధృవీకరణలతో కూడిన స్మార్ట్ కాంట్రాక్ట్‌లతో సహా ఎథీరియం లావాదేవీలను పారదర్శకంగా అమలు చేసే శూన్య-జ్ఞాన ఎథీరియం వర్చువల్ మెషిన్ (zkEVM)పై పనిచేస్తుంది._

- **[Scroll](https://scroll.io/blog/zkEVM)** - _Scroll అనేది ఎథీరియం కోసం స్థానిక zkEVM లేయర్ 2 (l2) పరిష్కారాన్ని నిర్మించడంలో పనిచేస్తున్న టెక్-ఆధారిత సంస్థ._

- **[Taiko](https://taiko.xyz)** - _Taiko అనేది వికేంద్రీకృత, ఎథీరియం-సమానమైన ZK-రోలప్ (ఒక [టైప్ 1 ZK-EVM](https://vitalik.eth.limo/general/2022/08/04/zkevm.html))._

- **[ZKsync](https://docs.zksync.io/)** - _ZKsync ఎరా అనేది మ్యాటర్ ల్యాబ్స్ (Matter Labs) ద్వారా నిర్మించబడిన EVM-అనుకూల ZK రోలప్, ఇది దాని స్వంత zkEVM ద్వారా శక్తిని పొందుతుంది._

- **[Starknet](https://starkware.co/starknet/)** - _StarkNet అనేది స్టార్క్‌వేర్ (StarkWare) ద్వారా నిర్మించబడిన EVM-అనుకూల లేయర్ 2 (l2) స్కేలింగ్ పరిష్కారం._

- **[Morph](https://www.morphl2.io/)** - _Morph అనేది లేయర్ 2 (l2) స్థితి సవాలు సమస్యను పరిష్కరించడానికి zk-రుజువును ఉపయోగించే హైబ్రిడ్ రోలప్ స్కేలింగ్ పరిష్కారం._

- **[Linea](https://linea.build)** - _Linea అనేది ConsenSys ద్వారా నిర్మించబడిన ఎథీరియం-సమానమైన zkEVM లేయర్ 2 (l2), ఇది ఎథీరియం పర్యావరణ వ్యవస్థతో పూర్తిగా సమలేఖనం చేయబడింది._

## ZK-రోల్అప్‌లపై తదుపరి పఠనం {#further-reading-on-zk-rollups}

- [జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లు అంటే ఏమిటి?](https://coinmarketcap.com/alexandria/glossary/zero-knowledge-rollups)
- [జీరో-నాలెడ్జ్ రోల్అప్‌లు అంటే ఏమిటి?](https://alchemy.com/blog/zero-knowledge-rollups)
- [ఎథీరియం రోల్అప్‌లకు ప్రాక్టికల్ గైడ్](https://web.archive.org/web/20241108192208/https://research.2077.xyz/the-practical-guide-to-ethereum-rollups)
- [STARKలు vs SNARKలు](https://consensys.net/blog/blockchain-explained/zero-knowledge-proofs-starks-vs-snarks/)
- [zkEVM అంటే ఏమిటి?](https://www.alchemy.com/overviews/zkevm)
- [ZK-EVM రకాలు: ఎథీరియం-సమానమైన, EVM-సమానమైన, టైప్ 1, టైప్ 4 మరియు ఇతర గూఢమైన బజ్‌వర్డ్‌లు](https://taiko.mirror.xyz/j6KgY8zbGTlTnHRFGW6ZLVPuT0IV0_KmgowgStpA0K4)
- [zkEVM పరిచయం](https://hackmd.io/@yezhang/S1_KMMbGt)
- [ZK-EVM L2లు అంటే ఏమిటి?](https://linea.mirror.xyz/qD18IaQ4BROn_Y40EBMTUTdJHYghUtdECscSWyMvm8M)
- [అద్భుతమైన-zkEVM వనరులు](https://github.com/LuozhuZhang/awesome-zkevm)
- [జీకే-స్నార్క్‌లు అంతర్గతంగా ఎలా పనిచేస్తాయి](https://vitalik.eth.limo/general/2017/02/01/zk_snarks.html)
- [SNARKలు ఎలా సాధ్యమవుతాయి?](https://vitalik.eth.limo/general/2021/01/26/snarks.html)

## ట్యుటోరియల్స్: ఎథీరియంలో గోప్యత & శూన్య-జ్ఞాన {#tutorials}

- [రహస్య స్థితి కోసం శూన్య-జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించడం](/developers/tutorials/secret-state/) _– ఆన్‌చైన్‌లో రహస్య గేమ్ స్థితిని నిర్వహించడానికి ZK రుజువులు మరియు ఆఫ్‌చైన్ సర్వర్ భాగాలను ఎలా ఉపయోగించాలి._
- [స్టెల్త్ చిరునామాలను ఉపయోగించడం](/developers/tutorials/stealth-addr/) _– గూఢలిపి శాస్త్రం కీ ఉత్పన్నాన్ని ఉపయోగించి అనామక ETH బదిలీలను ERC-5564 స్టెల్త్ చిరునామాలు ఎలా ప్రారంభిస్తాయి._
- [వెబ్2 ప్రామాణీకరణ కోసం ఎథీరియంను ఉపయోగించడం](/developers/tutorials/ethereum-for-web2-auth/) _– SAML-ఆధారిత వెబ్2 ప్రామాణీకరణ సిస్టమ్‌లతో ఎథీరియం వాలెట్ సంతకాలను ఎలా ఏకీకృతం చేయాలి._