--- title: Merkeziyetsiz bilim (DeSci) description: "Ethereum üzerinde merkeziyetsiz bilime genel bir bakış" lang: tr template: use-cases sidebarDepth: 2 image: /images/future_transparent.png alt: "" summaryPoints: - "Mevcut bilimsel sisteme küresel, açık bir alternatif." - "Bilim insanlarının fon toplamasına, deneyler yürütmesine, veri paylaşmasına, içgörüleri dağıtmasına ve daha fazlasına olanak tanıyan teknoloji." - "Açık bilim hareketinin üzerine inşa edilmiştir." --- ## Merkeziyetsiz bilim (DeSci) nedir? {#what-is-desci} Merkeziyetsiz bilim (DeSci), [Web3](/glossary/#web3) yığınını kullanarak bilimsel bilgiyi adil ve eşit bir şekilde fonlamak, oluşturmak, incelemek, kredilendirmek, depolamak ve yaymak için kamu altyapısı oluşturmayı amaçlayan bir harekettir. DeSci, bilim insanlarının araştırmalarını açıkça paylaşmaya ve çalışmaları için itibar kazanmaya teşvik edildiği, aynı zamanda herkesin araştırmaya kolayca erişmesine ve katkıda bulunmasına olanak tanıyan bir ekosistem yaratmayı amaçlar. DeSci, bilimsel bilginin herkes için erişilebilir olması ve bilimsel araştırma sürecinin şeffaf olması gerektiği fikrinden yola çıkar. DeSci, daha merkeziyetsiz ve dağıtık bir bilimsel araştırma modeli yaratarak onu sansüre ve merkezi otoritelerin kontrolüne karşı daha dirençli hale getiriyor. DeSci, fonlara, bilimsel araçlara ve iletişim kanallarına erişimi merkeziyetsizleştirerek yeni ve alışılmadık fikirlerin gelişebileceği bir ortam yaratmayı umuyor. Merkeziyetsiz bilim, daha çeşitli fon kaynaklarına ([DAO'lardan](/glossary/#dao), [karesel bağışlardan](https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2003531) kitle fonlamasına ve daha fazlasına), daha erişilebilir veri ve yöntemlere olanak tanır ve tekrarlanabilirlik için teşvikler sağlar. ## DeSci bilimi nasıl geliştirir? {#desci-improves-science} Bilimdeki temel sorunların ve merkeziyetsiz bilimin bu sorunları ele almaya nasıl yardımcı olabileceğinin eksik bir listesi | **Merkeziyetsiz bilim** | **Geleneksel bilim** | | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | | Fonların dağıtımı, karesel bağışlar veya DAO'lar gibi mekanizmalar kullanılarak **halk tarafından belirlenir**. | Küçük, kapalı, **merkezi gruplar** fonların dağıtımını kontrol eder. | | Dinamik ekipler halinde **dünyanın her yerinden** eşlerle iş birliği yaparsınız. | Fon sağlayan kuruluşlar ve bağlı olunan kurumlar iş birliklerinizi **sınırlar**. | | Fonlama kararları çevrim içi ve **şeffaf** bir şekilde alınır. Yeni fonlama mekanizmaları keşfedilir. | Fonlama kararları uzun bir geri dönüş süresiyle ve **sınırlı şeffaflıkla** alınır. Çok az fonlama mekanizması mevcuttur. | | Laboratuvar hizmetlerinin paylaşımı, [Web3](/glossary/#web3) teknolojisi kullanılarak daha kolay ve daha şeffaf hale getirilir. | Laboratuvar kaynaklarının paylaşımı genellikle **yavaş ve şeffaflıktan uzaktır**. | | Güven, şeffaflık ve evrensel erişim için Web3 ilkellerini kullanan **yeni yayıncılık modelleri** geliştirilebilir. | Genellikle **verimsiz, taraflı ve sömürücü** olarak kabul edilen yerleşik yollar aracılığıyla yayın yaparsınız. | | Akran değerlendirmesi çalışmaları için **token ve itibar kazanabilirsiniz**. | **Akran değerlendirmesi çalışmanız ücretsizdir** ve kâr amacı güden yayıncılara fayda sağlar. | | Ürettiğiniz **fikri mülkiyete (IP) sahip olursunuz** ve bunu şeffaf şartlara göre dağıtırsınız. | Ürettiğiniz **fikri mülkiyet bağlı olduğunuz kuruma aittir**. Fikri mülkiyete erişim şeffaf değildir. | | Tüm adımların zincir içi olmasıyla, başarısız çabalardan elde edilen veriler de dahil olmak üzere **tüm araştırmanın paylaşılması**. | **Yayın yanlılığı**, araştırmacıların başarılı sonuçlar veren deneyleri paylaşma olasılığının daha yüksek olduğu anlamına gelir. | ## Ethereum ve DeSci {#ethereum-and-desci} Merkeziyetsiz bir bilim sistemi; sağlam bir güvenlik, minimum parasal ve işlem maliyetleri ve uygulama geliştirme için zengin bir ekosistem gerektirecektir. [Ethereum](/), merkeziyetsiz bir bilim teknolojisi oluşturmak için gereken her şeyi sağlar. ## DeSci kullanım durumları {#use-cases} DeSci, geleneksel akademiyi dijital dünyaya dahil etmek için bilimsel araç setini oluşturuyor. Aşağıda Web3'ün bilim camiasına sunabileceği kullanım durumlarından bir örneklem bulunmaktadır. ### Yayıncılık {#publishing} Bilimsel yayıncılık, makaleleri oluşturmak için bilim insanlarının, hakemlerin ve editörlerin ücretsiz emeğine dayanan ancak daha sonra fahiş yayın ücretleri talep eden yayınevleri tarafından yönetildiği için meşhur bir şekilde sorunludur. Genellikle vergilendirme yoluyla işin ve yayın maliyetlerinin bedelini dolaylı olarak ödeyen halk, yayıncıya tekrar ödeme yapmadan aynı çalışmaya genellikle erişemez. Bireysel bilimsel makaleleri yayınlamanın toplam ücretleri genellikle beş hanelidir (ABD Doları), bu da küçük bir yayıncı grubu için muazzam kârlar sağlarken bilimsel bilginin bir [kamu malı](/glossary/#public-goods) olduğu konseptinin tamamını baltalar. Ücretsiz ve açık erişimli platformlar, [ArXiv gibi](https://arxiv.org/) ön baskı sunucuları şeklinde mevcuttur. Ancak bu platformlar kalite kontrolünden, [Sybil karşıtı](/glossary/#anti-sybil) mekanizmalardan yoksundur ve genellikle makale düzeyindeki metrikleri izlemezler; bu da genellikle yalnızca geleneksel bir yayıncıya gönderilmeden önce çalışmaları duyurmak için kullanıldıkları anlamına gelir. SciHub ayrıca yayınlanmış makalelere erişimi ücretsiz hale getirir, ancak yasal olarak değil ve yalnızca yayıncılar ödemelerini aldıktan ve çalışmayı katı telif hakkı mevzuatıyla sardıktan sonra. Bu durum, yerleşik bir meşruiyet mekanizması ve teşvik modeli olan erişilebilir bilimsel makaleler ve veriler için kritik bir boşluk bırakmaktadır. Böyle bir sistem oluşturmak için gereken araçlar Web3'te mevcuttur. ### Tekrarlanabilirlik ve kopyalanabilirlik {#reproducibility-and-replicability} Tekrarlanabilirlik ve kopyalanabilirlik, kaliteli bilimsel keşfin temelleridir. - Tekrarlanabilir sonuçlar, aynı metodolojiyi kullanan aynı ekip tarafından arka arkaya birden çok kez elde edilebilir. - Kopyalanabilir sonuçlar, aynı deney düzeneğini kullanan farklı bir grup tarafından elde edilebilir. Yeni Web3 yerel araçları, tekrarlanabilirlik ve kopyalanabilirliğin keşfin temeli olmasını sağlayabilir. Kaliteli bilimi akademinin teknolojik dokusuna işleyebiliriz. Web3, her analiz bileşeni için [onaylamalar](/glossary/#attestation) oluşturma yeteneği sunar: ham veri, hesaplama motoru ve uygulama sonucu. Mutabakat sistemlerinin güzelliği, bu bileşenleri korumak için güvenilir bir ağ oluşturulduğunda, her ağ katılımcısının hesaplamayı tekrarlamaktan ve her bir sonucu doğrulamaktan sorumlu olabilmesidir. ### Fonlama {#funding} Bilimi fonlamak için mevcut standart model, bireylerin veya bilim insanı gruplarının bir fon sağlama kuruluşuna yazılı başvurular yapmasıdır. Güvenilir kişilerden oluşan küçük bir panel başvuruları puanlar ve ardından başvuru sahiplerinin küçük bir kısmına fon vermeden önce adaylarla mülakat yapar. Bir hibe için başvurmak ile hibeyi almak arasında bazen **yıllarca bekleme** süresine yol açan darboğazlar yaratmasının yanı sıra, bu modelin inceleme panelinin **önyargılarına, kişisel çıkarlarına ve politikalarına karşı oldukça savunmasız** olduğu bilinmektedir. Çalışmalar, farklı panellere verilen aynı tekliflerin çılgınca farklı sonuçları olduğu için hibe inceleme panellerinin yüksek kaliteli teklifleri seçmede kötü bir iş çıkardığını göstermiştir. Fonlar daha kıt hale geldikçe, daha entelektüel olarak muhafazakar projelere sahip daha kıdemli araştırmacılardan oluşan daha küçük bir havuza yoğunlaşmıştır. Bu etki, aşırı rekabetçi bir fonlama ortamı yaratarak çarpık teşvikleri yerleştirmiş ve inovasyonu boğmuştur. Web3, DAO'lar ve genel olarak Web3 tarafından geliştirilen farklı teşvik modellerini deneyerek bu bozuk fonlama modelini bozma potansiyeline sahiptir. [Geriye dönük kamu malları fonlaması (rpgf)](https://medium.com/ethereum-optimism/retroactive-public-goods-funding-33c9b7d00f0c), [karesel fonlama](https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2003531), [DAO yönetişimi](https://www.antler.co/blog/daos-and-web3-governance-the-promise-implications-and-challenges-ahead) ve [tokenleştirilmiş teşvik yapıları](https://cdixon.org/2017/05/27/crypto-tokens-a-breakthrough-in-open-network-design), bilim fonlamasında devrim yaratabilecek Web3 araçlarından bazılarıdır. ### Fikri mülkiyet sahipliği ve geliştirme {#ip-ownership} Fikri mülkiyet (IP), geleneksel bilimde büyük bir sorundur: üniversitelerde sıkışıp kalmaktan veya biyoteknolojilerde kullanılmamaktan, değer biçilmesinin herkesçe bilindiği üzere zor olmasına kadar. Ancak, dijital varlıkların (bilimsel veriler veya makaleler gibi) sahipliği, Web3'ün [değiştirilemez tokenler (NFT'ler)](/glossary/#nft) kullanarak son derece iyi yaptığı bir şeydir. NFT'lerin gelecekteki işlemlerden elde edilen geliri orijinal yaratıcıya geri aktarabilmesiyle aynı şekilde, araştırmacıları, yönetim organlarını (DAO'lar gibi) veya hatta verileri toplanan denekleri ödüllendirmek için şeffaf değer atfetme zincirleri kurabilirsiniz. [IP-NFT'ler](https://medium.com/molecule-blog/ip-nfts-for-researchers-a-new-biomedical-funding-paradigm-91312d8d92e6) ayrıca yürütülen araştırma deneylerinin merkeziyetsiz bir veri havuzuna giden bir anahtar olarak işlev görebilir ve NFT ile [merkeziyetsiz finans (DeFi)](/glossary/#defi) finansallaşmasına (kesirleştirmeden borç verme havuzlarına ve değerlemeye kadar) bağlanabilir. Ayrıca [VitaDAO](https://www.vitadao.com/) gibi yerel olarak zincir içi varlıkların doğrudan zincir içi araştırma yürütmesine olanak tanır. Devredilemez ["ruha bağlı" (soulbound) tokenlerin](https://vitalik.eth.limo/general/2022/01/26/soulbound.html) ortaya çıkışı, bireylerin Ethereum adreslerine bağlı deneyimlerini ve kimlik bilgilerini kanıtlamalarına olanak tanıyarak DeSci'de de önemli bir rol oynayabilir. ### Veri depolama, erişim ve mimari {#data-storage} Bilimsel veriler Web3 kalıpları kullanılarak çok daha erişilebilir hale getirilebilir ve dağıtık depolama, araştırmaların yıkıcı olaylardan sağ çıkmasını sağlar. Başlangıç noktası, uygun doğrulanabilir kimlik bilgilerine sahip herhangi bir merkeziyetsiz kimlik (DID) tarafından erişilebilen bir sistem olmalıdır. Bu, hassas verilerin güvenilir taraflarca güvenli bir şekilde çoğaltılmasına olanak tanıyarak yedeklilik ve sansür direnci, sonuçların tekrarlanması ve hatta birden fazla tarafın iş birliği yapma ve veri kümesine yeni veriler ekleme yeteneği sağlar. [Veriye dayalı hesaplama (compute-to-data)](https://7wdata.be/predictive-analytics/compute-to-data-using-blockchain-to-decentralize-data-science-and-ai-with-the-ocean-protocol) gibi gizli hesaplama yöntemleri, ham veri çoğaltmasına alternatif erişim mekanizmaları sağlayarak en hassas veriler için Güvenilir Araştırma Ortamları yaratır. Güvenilir Araştırma Ortamları, araştırmacıların kod ve uygulamaları paylaşmak için standartlaştırılmış ortamlar kullanarak verilerle yerinde güvenli bir şekilde çalışabileceği bir ekosistem yaratarak veri gizliliği ve iş birliğine yönelik geleceğe dönük bir çözüm olarak [NHS tarafından gösterilmiştir](https://medium.com/weavechain/whats-in-store-for-the-future-of-healthcare-data-b6398745fbbb). Esnek Web3 veri çözümleri yukarıdaki senaryoları destekler ve araştırmacıların erişim izinleri veya ücretleri olmadan kamusal mallar yaratabileceği gerçek Açık Bilim'in temelini sağlar. IPFS, Arweave ve Filecoin gibi Web3 genel veri çözümleri merkeziyetsizlik için optimize edilmiştir. Örneğin dClimate, hava istasyonlarından ve tahmine dayalı iklim modellerinden gelenler de dahil olmak üzere iklim ve hava durumu verilerine evrensel erişim sağlar. ## Katılın {#get-involved} Projeleri keşfedin ve DeSci topluluğuna katılın. - [DeSci.Global: küresel etkinlikler ve buluşma takvimi](https://desci.global) - [Bilim için Blokzincir Telegram'ı](https://t.me/BlockchainForScience) - [Molecule: Araştırma projelerinizi fonlayın ve fon alın](https://www.molecule.xyz/) - [VitaDAO: uzun ömür araştırmaları için sponsorlu araştırma anlaşmaları aracılığıyla fon alın](https://www.vitadao.com/) - [ResearchHub: bilimsel bir sonuç yayınlayın ve eşlerle sohbete katılın](https://www.researchhub.com/) - [dClimate API: merkeziyetsiz bir topluluk tarafından toplanan iklim verilerini sorgulayın](https://www.dclimate.net/) - [DeSci Foundation: DeSci yayın aracı oluşturucusu](https://descifoundation.org/) - [DeSci.World: kullanıcıların merkeziyetsiz bilimi görüntülemesi ve etkileşime girmesi için tek durak noktası](https://desci.world) - [OceanDAO: veriyle ilgili bilim için DAO tarafından yönetilen fonlama](https://oceanprotocol.com/) - [Opscientia: açık merkeziyetsiz bilim iş akışları](https://opsci.io/research/) - [Bio.xyz: biyoteknoloji DAO'nuz veya desci projeniz için fon alın](https://www.bio.xyz/) - [Aktif Çıkarım Enstitüsü (Active Inference Institute)](https://www.activeinference.org/) - [IdeaMarkets: merkeziyetsiz bilimsel güvenilirliği sağlama](https://ideamarket.io/) - [DeSci Labs](https://www.desci.com/) - [ValleyDAO: sentetik biyoloji araştırmaları için fon ve çeviri desteği sunan açık, küresel bir topluluk](https://www.valleydao.bio) - [Cerebrum DAO: beyin sağlığını ilerletmek ve nörodejenerasyonu önlemek için çözümler bulma ve geliştirme](https://www.cerebrumdao.com/) - [CryoDAO: kriyoprezervasyon alanındaki iddialı (moonshot) araştırmaları fonlama](https://www.cryodao.org) - [Elata: beyninizin günlük uygulamalara güç verdiği platform](https://www.elata.bio/) Listelenecek yeni projeler için önerileri memnuniyetle karşılıyoruz - başlamak için lütfen [listeleme politikamıza](/contributing/adding-desci-projects/) göz atın! ## Daha fazla bilgi {#further-reading} - [Jocelynn Pearl ve Ultrarare'den DeSci Wiki](https://docs.google.com/document/d/1aQC6zn-eXflSmpts0XGE7CawbUEHwnL6o-OFXO52PTc/edit#) - [a16z future için Jocelynn Pearl'den merkeziyetsiz biyoteknoloji rehberi](https://future.a16z.com/a-guide-to-decentralized-biotech/) - [DeSci'nin gerekçesi](https://gitcoin.co/blog/desci-the-case-for-decentralised-science/) - [DeSci Rehberi](https://future.com/what-is-decentralized-science-aka-desci/) - [Merkeziyetsiz bilim kaynakları](https://www.vincentweisser.com/desci) - [Molecule'ün Biyofarma IP-NFT'leri - Teknik Bir Açıklama](https://www.molecule.xyz/blog/molecules-biopharma-ip-nfts-a-technical-description) - [Jon Starr'dan Güven Gerektirmeyen Bilim Sistemleri İnşa Etmek](https://medium.com/@jringo/building-systems-of-trustless-science-1cd2d072f673) - [Paul Kohlhaas - DeSci: Merkeziyetsiz Bilimin Geleceği (podcast)](https://anchor.fm/andrew-steinwold/episodes/Paul-Kohlhaas---DeSci-The-Future-of-Decentralized-Science---Zima-Red-ep-117-e1h683a) - [Merkeziyetsiz Bilim İçin Aktif Bir Çıkarım Ontolojisi: Konumlandırılmış Anlamlandırmadan Epistemik Müştereklere](https://zenodo.org/record/6320575) - [DeSci: Samuel Akinosho'dan Araştırmanın Geleceği](https://lucidsamuel.medium.com/desci-the-future-of-research-b76cfc88c8ec) - [Nadia'dan Bilim Fonlaması (Sonsöz: DeSci ve yeni kripto ilkelleri)](https://nadia.xyz/science-funding) - [Merkeziyetsizlik İlaç Geliştirmeyi Değiştiriyor](https://medium.com/id-theory/decentralisation-is-disrupting-drug-development-28b5ba5d447f) - [DeSci Nedir – Merkeziyetsiz Bilim?](https://usadailytimes.com/2022/09/12/what-is-desci-decentralized-science/) ### Videolar {#videos} - [Merkeziyetsiz Bilim Nedir?](https://www.youtube.com/watch?v=-DeMklVWNdA) - [Vitalik Buterin ve bilim insanı Aubrey de Grey arasında uzun ömür araştırmaları ve kriptonun kesişimi üzerine sohbet](https://www.youtube.com/watch?v=x9TSJK1widA) - [Bilimsel Yayıncılık Bozuk. Web3 Bunu Düzeltebilir mi?](https://www.youtube.com/watch?v=WkvzYgCvWj8) - [Juan Benet - DeSci, Bağımsız Laboratuvarlar ve Büyük Ölçekli Veri Bilimi](https://www.youtube.com/watch?v=zkXM9H90g_E) - [Sebastian Brunemeier - DeSci Biyomedikal Araştırmaları ve Risk Sermayesini Nasıl Dönüştürebilir?](https://www.youtube.com/watch?v=qB4Tc3FcVbM) - [Paige Donner - Web3 ve Blokzincir ile Açık Bilimi Araçlandırmak](https://www.youtube.com/watch?v=nC-2QWQ-lgw&t=17s)