विकेंद्रित विज्ञान (DeSci)

विकेंद्रित विज्ञान (DeSci) म्हणजे काय?

विकेंद्रित विज्ञान (DeSci) ही एक चळवळ आहे ज्याचा उद्देश स्टॅकचा वापर करून वैज्ञानिक ज्ञानासाठी निधी उभारणे, ते तयार करणे, त्याचे पुनरावलोकन करणे, श्रेय देणे, संग्रहित करणे आणि न्याय्य व समान रीतीने प्रसारित करणे यासाठी सार्वजनिक पायाभूत सुविधा निर्माण करणे आहे.

DeSci चे उद्दिष्ट एक अशी परिसंस्था निर्माण करणे आहे जिथे शास्त्रज्ञांना त्यांचे संशोधन उघडपणे सामायिक करण्यासाठी आणि त्यांच्या कार्याचे श्रेय प्राप्त करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जाते आणि कोणालाही संशोधनात सहज प्रवेश आणि योगदान देण्याची परवानगी दिली जाते. DeSci वैज्ञानिक ज्ञान प्रत्येकासाठी प्रवेशयोग्य असावे आणि वैज्ञानिक संशोधनाची प्रक्रिया पारदर्शक असावी या कल्पनेवर कार्य करते. DeSci अधिक विकेंद्रित आणि वितरित वैज्ञानिक संशोधन मॉडेल तयार करत आहे, जे सेन्सॉरशिप आणि केंद्रीय प्राधिकरणांच्या नियंत्रणास अधिक प्रतिरोधक बनवत आहे. DeSci ला असे वातावरण निर्माण करण्याची आशा आहे जिथे नवीन आणि अपारंपरिक कल्पना निधी, वैज्ञानिक साधने आणि संप्रेषण चॅनेलच्या प्रवेशाचे विकेंद्रीकरण करून भरभराट करू शकतात.

विकेंद्रित विज्ञान अधिक वैविध्यपूर्ण निधी स्त्रोतांना अनुमती देते ( पासून, चतुर्भुज देणग्याopens in a new tab ते क्राउडफंडिंग आणि बरेच काही), अधिक प्रवेशयोग्य डेटा आणि पद्धती, आणि पुनरुत्पादकतेसाठी प्रोत्साहन प्रदान करून.

जुआन बेनेट - DeSci चळवळ

DeSci विज्ञानात कशी सुधारणा करते

विज्ञानातील प्रमुख समस्यांची अपूर्ण यादी आणि विकेंद्रित विज्ञान या समस्यांचे निराकरण करण्यात कशी मदत करू शकते

विकेंद्रित विज्ञान	पारंपारिक विज्ञान
निधीचे वितरण चतुर्भुज देणग्या किंवा DAO सारख्या यंत्रणा वापरून जनतेद्वारे निर्धारित केले जाते.	लहान, बंद, केंद्रीकृत गट निधीचे वितरण नियंत्रित करतात.
तुम्ही डायनॅमिक टीम्समध्ये जगभरातील समवयस्कांसह सहयोग करता.	निधीपुरवठा करणाऱ्या संस्था आणि गृहसंस्था तुमच्या सहकार्याला मर्यादित करतात.
निधीपुरवठ्याचे निर्णय ऑनलाइन आणि पारदर्शकपणे घेतले जातात. नवीन निधीची यंत्रणा शोधली जाते.	निधीपुरवठ्याचे निर्णय दीर्घ कालावधीत आणि मर्यादित पारदर्शकतेसह घेतले जातात. काही निधीची यंत्रणा अस्तित्वात आहे.
तंत्रज्ञानाचा वापर करून प्रयोगशाळा सेवा सामायिक करणे सोपे आणि अधिक पारदर्शक बनवले आहे.	प्रयोगशाळेतील संसाधने सामायिक करणे अनेकदा हळू आणि अपारदर्शक असते.
विश्वास, पारदर्शकता आणि सार्वत्रिक प्रवेशासाठी Web3 प्रिमीटिव्हज वापरणारी प्रकाशनासाठी नवीन मॉडेल्स विकसित केली जाऊ शकतात.	तुम्ही अशा प्रस्थापित मार्गांद्वारे प्रकाशित करता जे अनेकदा अकार्यक्षम, पक्षपाती आणि शोषक म्हणून ओळखले जातात.
तुम्ही पीअर-रिव्ह्यू कामासाठी टोकन आणि प्रतिष्ठा मिळवू शकता.	तुमचे पीअर-रिव्ह्यू काम विनामोबदला असते, ज्याचा फायदा नफा-कमावणाऱ्या प्रकाशकांना होतो.
तुम्ही तयार करत असलेल्या बौद्धिक मालमत्तेची (IP) मालकी तुमची असते आणि तुम्ही ती पारदर्शक अटींनुसार वितरित करता.	तुमची गृहसंस्था तुम्ही तयार केलेल्या IP ची मालक असते. IP वर एक्सेस पारदर्शक नाही.
सर्व पायऱ्या ऑनचेन ठेवून, अयशस्वी प्रयत्नांच्या डेटासह सर्व संशोधन सामायिक करणे.	प्रकाशन पूर्वाग्रह म्हणजे संशोधक यशस्वी परिणाम असलेले प्रयोग सामायिक करण्याची अधिक शक्यता असते.

Ethereum आणि DeSci

विकेंद्रित विज्ञान प्रणालीसाठी मजबूत सुरक्षा, किमान आर्थिक आणि व्यवहार खर्च आणि अनुप्रयोग विकासासाठी समृद्ध परिसंस्था आवश्यक असेल. विकेंद्रित विज्ञान तंत्रज्ञान तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेली प्रत्येक गोष्ट Ethereum पुरवते.

DeSci वापर प्रकरणे

DeSci पारंपारिक शिक्षणविश्वाला डिजिटल जगात ऑनबोर्ड करण्यासाठी वैज्ञानिक टूलसेट तयार करत आहे. खाली Web3 वैज्ञानिक समुदायाला ऑफर करू शकणार्‍या वापराच्या प्रकरणांचा नमुना आहे.

प्रकाशन

विज्ञान प्रकाशन हे प्रसिद्धपणे समस्याप्रधान आहे कारण ते प्रकाशन संस्थांद्वारे व्यवस्थापित केले जाते जे शोधनिबंध तयार करण्यासाठी वैज्ञानिक, समीक्षक आणि संपादक यांच्या मोफत श्रमांवर अवलंबून असतात परंतु नंतर अत्याधिक प्रकाशन शुल्क आकारतात. ज्या लोकांनी सहसा अप्रत्यक्षपणे कामासाठी आणि प्रकाशनाच्या खर्चासाठी कर आकारणीद्वारे पैसे दिले आहेत, ते प्रकाशकाला पुन्हा पैसे दिल्याशिवाय त्याच कामात प्रवेश करू शकत नाहीत. वैयक्तिक विज्ञान पेपर्स प्रकाशित करण्यासाठी एकूण शुल्क अनेकदा पाच-अंकी ($USD) असते, जे प्रकाशकांच्या एका लहान गटासाठी प्रचंड नफा मिळवताना वैज्ञानिक ज्ञानाची म्हणून असलेली संपूर्ण संकल्पना कमकुवत करते.

विनामूल्य आणि मुक्त-प्रवेश प्लॅटफॉर्म प्री-प्रिंट सर्व्हरच्या स्वरूपात अस्तित्वात आहेत, जसे की ArXivopens in a new tab. तथापि, या प्लॅटफॉर्ममध्ये गुणवत्ता नियंत्रण, नसतात, आणि सामान्यतः लेख-स्तरीय मेट्रिक्सचा मागोवा घेत नाहीत, याचा अर्थ ते सहसा केवळ पारंपरिक प्रकाशकाकडे सादर करण्यापूर्वी कामाची प्रसिद्धी करण्यासाठी वापरले जातात. SciHub प्रकाशित पेपर्स देखील प्रवेशासाठी विनामूल्य बनवते, परंतु कायदेशीररित्या नाही, आणि प्रकाशकांनी आधीच त्यांचे पेमेंट घेतल्यानंतर आणि कठोर कॉपीराइट कायद्यात काम गुंडाळल्यानंतरच. हे प्रवेशयोग्य विज्ञान पेपर्स आणि एम्बेडेड वैधता यंत्रणा आणि प्रोत्साहन मॉडेलसह डेटासाठी एक महत्त्वपूर्ण अंतर सोडते. अशी प्रणाली तयार करण्यासाठी साधने Web3 मध्ये अस्तित्वात आहेत.

पुनरुत्पादकता आणि प्रतिकृतीक्षमता

पुनरुत्पादनक्षमता आणि प्रतिकृती हे दर्जेदार वैज्ञानिक शोधाचा पाया आहेत.

समान कार्यपद्धती वापरून एकाच कार्यसंघाद्वारे पुनरुत्पादक परिणाम सलग अनेक वेळा प्राप्त केले जाऊ शकतात.
त्याच प्रायोगिक सेटअपचा वापर करून वेगळ्या गटाद्वारे प्रतिकृतियोग्य परिणाम प्राप्त केले जाऊ शकतात.

नवीन Web3-नेटिव्ह टूल्स हे सुनिश्चित करू शकतात की पुनरुत्पादकता आणि प्रतिकृती हे शोधाचा आधार आहेत. आम्ही शैक्षणिक क्षेत्रातील तांत्रिक फॅब्रिकमध्ये दर्जेदार विज्ञान विणू शकतो. Web3 प्रत्येक विश्लेषण घटकासाठी तयार करण्याची क्षमता देते: रॉ डेटा, संगणकीय इंजिन आणि ऍप्लिकेशनचा निकाल. एकमत प्रणालीचे सौंदर्य हे आहे की जेव्हा हे घटक राखण्यासाठी विश्वसनीय नेटवर्क तयार केले जाते, तेव्हा प्रत्येक नेटवर्क सहभागी गणना पुनरुत्पादित करण्यासाठी आणि प्रत्येक परिणाम प्रमाणित करण्यासाठी जबाबदार असू शकतो.

निधीपुरवठा

विज्ञान निधीसाठी सध्याचे मानक मॉडेल असे आहे की व्यक्ती किंवा शास्त्रज्ञांचे गट निधी एजन्सीला लेखी अर्ज करतात. विश्वासू व्यक्तींचे एक लहान पॅनेल अर्जांचे गुणांकन करतात आणि नंतर अर्जदारांच्या छोट्या भागाला निधी देण्याआधी उमेदवारांची मुलाखत घेतात. अनुदानासाठी अर्ज करणे आणि ते मिळवणे यात कधीकधी अनेक वर्षांची प्रतीक्षा करावी लागते, ज्यामुळे अडथळे निर्माण होतात. याव्यतिरिक्त, हे मॉडेल पुनरावलोकन पॅनेलच्या पूर्वग्रह, स्वार्थ आणि राजकारणासाठी अत्यंत असुरक्षित असल्याचे ओळखले जाते.

अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की अनुदान पुनरावलोकन पॅनेल उच्च-गुणवत्तेचे प्रस्ताव निवडण्याचे खराब काम करतात कारण वेगवेगळ्या पॅनेलला दिलेल्या समान प्रस्तावांचे परिणाम खूप वेगळे असतात. निधी अधिक दुर्मिळ झाला असल्याने, ते अधिक बौद्धिकदृष्ट्या पुराणमतवादी प्रकल्पांसह अधिक ज्येष्ठ संशोधकांच्या लहान गटात केंद्रित झाले आहे. या परिणामामुळे अति-स्पर्धात्मक निधीची लँडस्केप तयार झाली आहे, विकृत प्रोत्साहने आणि नवकल्पना रोखून धरण्यात आली आहे.

Web3 मध्ये DAO आणि Web3 द्वारे विकसित केलेल्या विविध प्रोत्साहन मॉडेल्ससह प्रयोग करून या तुटलेल्या निधी मॉडेलमध्ये व्यत्यय आणण्याची क्षमता आहे. रेट्रोऍक्टिव्ह पब्लिक गुड्स फंडिंगopens in a new tab, क्वाड्रॅटिक फंडिंगopens in a new tab, DAO गव्हर्नन्सopens in a new tab आणि टोकनाइज्ड इन्सेंटिव्ह स्ट्रक्चर्सopens in a new tab ही काही Web3 साधने आहेत जी विज्ञान निधीपुरवठ्यात क्रांती घडवू शकतात.

IP मालकी आणि विकास

बौद्धिक संपदा (IP) ही पारंपारिक विज्ञानातील एक मोठी समस्या आहे: विद्यापीठांमध्ये अडकून राहण्यापासून किंवा बायोटेकमध्ये न वापरल्या जाण्यापासून, कुप्रसिद्धपणे मूल्य देणे कठीण आहे. तथापि, डिजिटल मालमत्तेची मालकी (जसे की वैज्ञानिक डेटा किंवा लेख) ही अशी गोष्ट आहे जी Web3 वापरून अपवादात्मकरित्या चांगली करते.

ज्या प्रकारे NFT भविष्यातील व्यवहारांसाठी महसूल मूळ निर्मात्याकडे पाठवू शकतात, त्याच प्रकारे तुम्ही संशोधक, प्रशासकीय संस्था (DAO सारख्या) किंवा ज्यांचा डेटा संकलित केला आहे अशा विषयांना पुरस्कृत करण्यासाठी पारदर्शक मूल्य विशेषता साखळी स्थापन करू शकता.

IP-NFTsopens in a new tab हाती घेतलेल्या संशोधन प्रयोगांच्या विकेंद्रित डेटा भांडाराची किल्ली म्हणूनही कार्य करू शकतात आणि NFT आणि फायनान्शियलायझेशनमध्ये (फ्रॅक्शनलायझेशनपासून लेंडिंग पूल्स आणि मूल्य मूल्यांकनापर्यंत) प्लग इन करू शकतात. हे VitaDAOopens in a new tab सारख्या DAOs सारख्या नेटिव्ह ऑनचेन घटकांना थेट ऑनचेन संशोधन करण्यास देखील अनुमती देते. नॉन-ट्रान्सफरेबल "सोलबाउंड" टोकन्सopens in a new tab चे आगमन देखील व्यक्तींना त्यांच्या Ethereum ऍड्रेसशी जोडलेले त्यांचे अनुभव आणि क्रेडेन्शियल्स सिद्ध करण्यास अनुमती देऊन DeSci मध्ये एक महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.

डेटा स्टोरेज, ऍक्सेस आणि आर्किटेक्चर

Web3 पॅटर्नचा वापर करून वैज्ञानिक डेटा मोठ्या प्रमाणात प्रवेशयोग्य बनविला जाऊ शकतो आणि वितरीत स्टोरेज संशोधनास आपत्तीजनक घटनांमध्ये टिकून राहण्यास सक्षम करते.

प्रारंभ बिंदू योग्य सत्यापित करण्यायोग्य क्रेडेन्शियल्स असलेल्या कोणत्याही विकेंद्रीकृत ओळखीद्वारे प्रवेशयोग्य प्रणाली असणे आवश्यक आहे. हे विश्वसनीय पक्षांद्वारे संवेदनशील डेटाची सुरक्षितपणे प्रतिकृती बनवण्याची अनुमती देते, रिडंडंसी आणि सेन्सॉरशिप प्रतिकार सक्षम करते, परिणामांचे पुनरुत्पादन आणि एकाधिक पक्षांना सहयोग करण्याची आणि डेटासेटमध्ये नवीन डेटा जोडण्याची क्षमता देखील सक्षम करते. कॉन्फिडेन्शियल कंप्युटिंग पद्धती जसे की कंप्युट-टू-डेटाopens in a new tab रॉ डेटा रेप्लिकेशनसाठी पर्यायी ऍक्सेस यंत्रणा प्रदान करतात, ज्यामुळे सर्वात संवेदनशील डेटासाठी विश्वसनीय संशोधन वातावरण (Trusted Research Environments) तयार होते. कोड आणि पद्धती सामायिक करण्यासाठी प्रमाणित वातावरणाचा वापर करून संशोधक साइटवर डेटासह सुरक्षितपणे काम करू शकतील अशी इकोसिस्टम तयार करून, डेटा गोपनीयता आणि सहकार्यासाठी भविष्यातील उपाय म्हणून विश्वसनीय संशोधन वातावरणाचा (Trusted Research Environments) NHS ने उल्लेख केला आहेopens in a new tab.

लवचिक Web3 डेटा सोल्यूशन्स वरील परिस्थितींना समर्थन देतात आणि खरोखर मुक्त विज्ञानासाठी पाया प्रदान करतात, जेथे संशोधक प्रवेश परवानगी किंवा शुल्काशिवाय सार्वजनिक वस्तू तयार करू शकतात. Web3 सार्वजनिक डेटा सोल्यूशन्स जसे की IPFS, Arweave आणि Filecoin विकेंद्रीकरणासाठी ऑप्टिमाइझ केले आहेत. dClimate, उदाहरणार्थ, हवामान आणि हवामान डेटावर सार्वत्रिक प्रवेश प्रदान करते, ज्यामध्ये हवामान केंद्रे आणि हवामानाच्या अंदाज मॉडेल्सचा समावेश आहे.

सहभागी व्हा

प्रकल्प एक्सप्लोर करा आणि DeSci समुदायात सामील व्हा.

आम्ही सूचीत समाविष्ट करण्यासाठी नवीन प्रोजेक्ट्सच्या सूचनांचे स्वागत करतो - कृपया प्रारंभ करण्यासाठी आमचे सूची धोरण पहा!

पुढील वाचन

व्हिडिओ

पृष्ठ अखेरचे अद्यतन: २१ ऑक्टोबर, २०२५

+12

विकेंद्रित विज्ञान (DeSci)