केंद्रीकरणाने अब्जावधी लोकांना वर्ल्ड वाईड वेबशी जोडण्यास मदत केली आहे आणि ज्यावर ते अस्तित्वात आहे अशी स्थिर, मजबूत पायाभूत सुविधा निर्माण केली आहे. त्याच वेळी, मूठभर केंद्रित संस्थांची वर्ल्ड वाईड वेबच्या मोठ्या भागावर मजबूत पकड आहे, जे एकतर्फी ठरवतात की काय अनुमती द्यावी आणि काय देऊ नये.
Web3 हे या समस्येचे उत्तर आहे. मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांची मक्तेदारी असलेल्या वेबऐवजी, Web3 विकेंद्रीकरणाचा स्वीकार करते आणि ते त्याच्या वापरकर्त्यांद्वारे तयार केले जात आहे, चालवले जात आहे आणि त्यांच्याच मालकीचे आहे. Web3 कॉर्पोरेशन्सऐवजी व्यक्तींच्या हातात सत्ता देते. आपण Web3 बद्दल बोलण्यापूर्वी, आपण येथे कसे पोहोचलो ते पाहूया.
सुरुवातीचे वेब
बहुतेक लोक वेबला आधुनिक जीवनाचा एक अखंड स्तंभ मानतात—त्याचा शोध लागला आणि तेव्हापासून ते अस्तित्वात आहे. तथापि, आज आपल्यापैकी बहुतेकांना माहीत असलेले वेब मूळ कल्पनेपेक्षा बरेच वेगळे आहे. हे अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी, वेबच्या छोट्या इतिहासाची वेब 1.0 आणि वेब 2.0 अशा ढोबळ कालखंडांमध्ये विभागणी करणे उपयुक्त ठरते.
वेब 1.0: केवळ-वाचनीय (Read-Only) (1990-2004)
1989 मध्ये, जिनिव्हा येथील CERN मध्ये, टिम बर्नर्स-ली (Tim Berners-Lee) असे प्रोटोकॉल विकसित करण्यात व्यस्त होते जे पुढे वर्ल्ड वाईड वेब बनणार होते. त्यांची कल्पना काय होती? पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणाहून माहितीची देवाणघेवाण करण्यास अनुमती देणारे खुले, विकेंद्रित प्रोटोकॉल तयार करणे.
बर्नर्स-ली यांच्या निर्मितीची पहिली सुरुवात, ज्याला आता 'वेब 1.0' म्हणून ओळखले जाते, ती साधारणपणे 1990 ते 2004 च्या दरम्यान झाली. वेब 1.0 मध्ये प्रामुख्याने कंपन्यांच्या मालकीच्या स्टॅटिक वेबसाइट्स होत्या, आणि वापरकर्त्यांमध्ये जवळजवळ शून्य संवाद होता - व्यक्ती क्वचितच आशय (content) तयार करत असत - ज्यामुळे ते केवळ-वाचनीय (read-only) वेब म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
वेब 2.0: वाचनीय-लेखनीय (Read-Write) (2004-आतापर्यंत)
वेब 2.0 कालखंडाची सुरुवात 2004 मध्ये सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मच्या उदयाने झाली. केवळ-वाचनीय ऐवजी, वेब वाचनीय-लेखनीय (read-write) म्हणून विकसित झाले. कंपन्यांनी वापरकर्त्यांना आशय पुरवण्याऐवजी, त्यांनी वापरकर्त्यांनी तयार केलेला आशय शेअर करण्यासाठी आणि वापरकर्ता-ते-वापरकर्ता संवाद साधण्यासाठी प्लॅटफॉर्म प्रदान करण्यास सुरुवात केली. जसजसे अधिक लोक ऑनलाइन आले, तसतसे मूठभर शीर्ष कंपन्यांनी वेबवर निर्माण होणाऱ्या ट्रॅफिक आणि मूल्याच्या विषम प्रमाणावर नियंत्रण ठेवण्यास सुरुवात केली. वेब 2.0 ने जाहिरात-चालित महसूल मॉडेललाही जन्म दिला. वापरकर्ते आशय तयार करू शकत असले तरी, ते त्याच्या मालकीचे नव्हते किंवा त्याच्या कमाईचा त्यांना फायदा होत नव्हता.
वेब 3.0: वाचनीय-लेखनीय-मालकी (Read-Write-Own)
'वेब 3.0' ही संकल्पना 2014 मध्ये इथेरियम लाँच झाल्यानंतर लगेचच इथेरियमचे सह-संस्थापक गॅव्हिन् वूड् यांनी मांडली. सुरुवातीच्या अनेक क्रिप्टो वापरकर्त्यांना जाणवणाऱ्या एका समस्येवर गॅव्हिन यांनी शब्दांत उपाय सुचवला: वेबला खूप जास्त विश्वासाची आवश्यकता होती. म्हणजेच, आज लोकांना माहीत असलेले आणि वापरत असलेले बहुतांश वेब हे जनतेच्या हितासाठी काम करणाऱ्या मूठभर खाजगी कंपन्यांवर विश्वास ठेवण्यावर अवलंबून आहे.
Web3 म्हणजे काय?
Web3 हा एका नवीन, चांगल्या इंटरनेटच्या दृष्टिकोनासाठी एक सर्वसमावेशक शब्द बनला आहे. मुळात, Web3 ब्लॉकचेन, क्रिप्टोकरन्सी आणि NFTs चा वापर करून मालकीच्या स्वरूपात वापरकर्त्यांना सत्ता परत देते. ट्विटर् वरील 2020 च्या एका पोस्टमध्ये (opens in a new tab) हे उत्तम प्रकारे सांगितले आहे: Web1 केवळ-वाचनीय (read-only) होते, वेब२ वाचनीय-लेखनीय (read-write) आहे, Web3 वाचनीय-लेखनीय-मालकी (read-write-own) असेल.
Web3 च्या मूळ संकल्पना
Web3 म्हणजे काय याची कठोर व्याख्या करणे आव्हानात्मक असले तरी, काही मूळ तत्त्वे त्याच्या निर्मितीला मार्गदर्शन करतात.
- Web3 विकेंद्रित आहे: इंटरनेटचा मोठा भाग केंद्रित संस्थांद्वारे नियंत्रित आणि मालकीचा असण्याऐवजी, मालकी त्याच्या निर्माते आणि वापरकर्त्यांमध्ये वितरीत केली जाते.
- Web3 परवानगीमुक्त आहे: Web3 मध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रत्येकाला समान प्रवेश आहे आणि कोणालाही वगळले जात नाही.
- Web3 मध्ये नेटिव्ह पेमेंट्स आहेत: बँका आणि पेमेंट प्रोसेसर्सच्या जुन्या पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहण्याऐवजी, ते ऑनलाइन पैसे खर्च करण्यासाठी आणि पाठवण्यासाठी क्रिप्टोकरन्सी वापरते.
- Web3 विश्वासरहित आहे: ते विश्वासार्ह तृतीय-पक्षांवर अवलंबून राहण्याऐवजी प्रोत्साहन आणि आर्थिक यंत्रणा वापरून कार्य करते.
Web3 का महत्त्वाचे आहे?
जरी Web3 ची प्रमुख वैशिष्ट्ये वेगळी नसली आणि ती सुबक श्रेणींमध्ये बसत नसली तरी, साधेपणासाठी आम्ही त्यांना समजण्यास सोपे जावे म्हणून वेगळे करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
मालकी
Web3 तुम्हाला तुमच्या डिजिटल मालमत्तेची मालकी अभूतपूर्व मार्गाने देते. उदाहरणार्थ, समजा तुम्ही वेब२ गेम खेळत आहात. जर तुम्ही गेममधील एखादी वस्तू खरेदी केली, तर ती थेट तुमच्या खात्याशी जोडलेली असते. जर गेम निर्मात्यांनी तुमचे खाते हटवले, तर तुम्ही या वस्तू गमावाल. किंवा, जर तुम्ही गेम खेळणे थांबवले, तर तुम्ही तुमच्या गेममधील वस्तूंमध्ये गुंतवलेले मूल्य गमावाल.
Web3 द्वारे थेट मालकीची अनुमती देते. कोणालाही, अगदी गेमच्या निर्मात्यांनाही, तुमची मालकी हिरावून घेण्याचा अधिकार नाही. आणि, जर तुम्ही खेळणे थांबवले, तर तुम्ही तुमच्या गेममधील वस्तू खुल्या बाजारात विकू शकता किंवा त्यांचा व्यापार करू शकता आणि त्यांचे मूल्य परत मिळवू शकता. हे प्रत्यक्षात पाहण्यासाठी ऑनचेन गेमिंग एक्सप्लोर करा.
सेन्सॉरशिप प्रतिकार
प्लॅटफॉर्म आणि आशय निर्माते यांच्यातील सत्तेचे समीकरण मोठ्या प्रमाणावर असंतुलित आहे.
OnlyFans ही वापरकर्त्यांनी तयार केलेली प्रौढ आशय साइट आहे जिचे 1 दशलक्षाहून अधिक आशय निर्माते आहेत, ज्यापैकी बरेच जण या प्लॅटफॉर्मचा त्यांच्या उत्पन्नाचा प्राथमिक स्रोत म्हणून वापर करतात. ऑगस्ट 2021 मध्ये, OnlyFans ने लैंगिकदृष्ट्या स्पष्ट आशयावर बंदी घालण्याची योजना जाहीर केली. या घोषणेमुळे प्लॅटफॉर्मवरील निर्मात्यांमध्ये संताप निर्माण झाला, ज्यांना वाटले की त्यांनी तयार करण्यात मदत केलेल्या प्लॅटफॉर्मवर त्यांचे उत्पन्न लुटले जात आहे. तीव्र प्रतिक्रियेनंतर, हा निर्णय त्वरीत मागे घेण्यात आला. निर्मात्यांनी ही लढाई जिंकली असली तरी, हे वेब 2.0 निर्मात्यांसाठी एक समस्या अधोरेखित करते: जर तुम्ही एखादा प्लॅटफॉर्म सोडला तर तुम्ही मिळवलेली प्रतिष्ठा आणि फॉलोअर्स गमावता.
Web3 वर, तुमचा डेटा ब्लॉकचेन वर राहतो. जेव्हा तुम्ही एखादा प्लॅटफॉर्म सोडण्याचा निर्णय घेता, तेव्हा तुम्ही तुमची प्रतिष्ठा तुमच्यासोबत घेऊन जाऊ शकता, आणि ती तुमच्या मूल्यांशी अधिक स्पष्टपणे जुळणाऱ्या दुसऱ्या इंटरफेसशी जोडू शकता.
वेब 2.0 मध्ये आशय निर्मात्यांना प्लॅटफॉर्म्स नियम बदलणार नाहीत यावर विश्वास ठेवणे आवश्यक असते, परंतु सेन्सॉरशिप प्रतिकार हे Web3 प्लॅटफॉर्मचे एक मूळ वैशिष्ट्य आहे.
विकेंद्रित स्वायत्त संस्था (DAOs)
Web3 मध्ये तुमच्या डेटाची मालकी असण्यासोबतच, तुम्ही कंपनीतील शेअर्सप्रमाणे काम करणाऱ्या टोकन्सचा वापर करून सामूहिकरीत्या प्लॅटफॉर्मची मालकी मिळवू शकता. DAOs तुम्हाला प्लॅटफॉर्मच्या विकेंद्रित मालकीचे समन्वय साधू देतात आणि त्याच्या भविष्याबद्दल निर्णय घेऊ देतात.
DAOs ची तांत्रिक व्याख्या मान्य केलेल्या अशी केली जाते जे संसाधनांच्या (टोकन्स) समूहावरील विकेंद्रित निर्णय घेण्याची प्रक्रिया स्वयंचलित करतात. टोकन्स असलेले वापरकर्ते संसाधने कशी खर्च केली जावीत यावर मत देतात आणि कोड आपोआप मतदानाचा निकाल अंमलात आणतो.
तथापि, लोक अनेक Web3 समुदायांना DAOs म्हणून परिभाषित करतात. या सर्व समुदायांमध्ये विकेंद्रीकरण आणि कोडद्वारे स्वयंचलीकरणाचे वेगवेगळे स्तर आहेत. सध्या, आम्ही DAOs म्हणजे काय आणि भविष्यात ते कसे विकसित होऊ शकतात याचा शोध घेत आहोत.
ओळख
पारंपारिकपणे, तुम्ही वापरत असलेल्या प्रत्येक प्लॅटफॉर्मसाठी तुम्ही एक खाते तयार करता. उदाहरणार्थ, तुमचे ट्विटर् खाते, यूट्यूब् खाते आणि रेडिट् खाते असू शकते. तुमचे डिस्प्ले नाव किंवा प्रोफाइल चित्र बदलायचे आहे? तुम्हाला ते प्रत्येक खात्यावर करावे लागेल. काही प्रकरणांमध्ये तुम्ही सोशल साइन-इन वापरू शकता, परंतु यामुळे एक परिचित समस्या निर्माण होते—सेन्सॉरशिप. एका क्लिकवर, हे प्लॅटफॉर्म तुम्हाला तुमच्या संपूर्ण ऑनलाइन जीवनातून बाहेर काढू शकतात. याहूनही वाईट म्हणजे, खाते तयार करण्यासाठी अनेक प्लॅटफॉर्म्सना तुम्ही त्यांच्यावर वैयक्तिकरित्या ओळखण्यायोग्य माहितीसह विश्वास ठेवणे आवश्यक असते.
Web3 तुम्हाला इथेरियम पत्ता आणि प्रोफाइलसह तुमची डिजिटल ओळख नियंत्रित करण्याची अनुमती देऊन या समस्या सोडवते. इथेरियम पत्ता वापरल्याने प्लॅटफॉर्म्सवर एकच लॉगिन मिळते जे सुरक्षित, सेन्सॉरशिप-प्रतिरोधक आणि निनावी असते.
नेटिव्ह पेमेंट्स
वेब२ ची पेमेंट पायाभूत सुविधा बँका आणि पेमेंट प्रोसेसर्सवर अवलंबून असते, ज्यामध्ये बँक खाते नसलेल्या किंवा चुकीच्या देशाच्या सीमेत राहणाऱ्या लोकांना वगळले जाते. Web3 थेट ब्राउझरमध्ये पैसे पाठवण्यासाठी सारख्या टोकन्सचा वापर करते आणि यासाठी कोणत्याही विश्वासार्ह तृतीय पक्षाची आवश्यकता नसते.
ETH वर अधिकWeb3 च्या मर्यादा
Web3 च्या सध्याच्या स्वरूपातील असंख्य फायदे असूनही, अजूनही अनेक मर्यादा आहेत ज्यांचे निराकरण इकोसिस्टमने ते भरभराटीस येण्यासाठी करणे आवश्यक आहे.
प्रवेशयोग्यता (Accessibility)
इथेरियमसह साइन-इन (Sign-in with Ethereum) सारखी महत्त्वाची Web3 वैशिष्ट्ये आधीपासूनच कोणालाही शून्य खर्चात वापरण्यासाठी उपलब्ध आहेत. परंतु, व्यवहारांचा सापेक्ष खर्च अजूनही अनेकांसाठी परवडणारा नाही. उच्च व्यवहार शुल्कामुळे कमी-श्रीमंत, विकसनशील राष्ट्रांमध्ये Web3 चा वापर होण्याची शक्यता कमी आहे. इथेरियमवर, ही आव्हाने रोडमॅप आणि द्वारे सोडवली जात आहेत. तंत्रज्ञान तयार आहे, परंतु Web3 सर्वांसाठी प्रवेशयोग्य बनवण्यासाठी आपल्याला स्तर २ वर उच्च स्तरावरील स्वीकृतीची आवश्यकता आहे.
वापरकर्ता अनुभव (User experience)
Web3 वापरण्यासाठी प्रवेशाचा तांत्रिक अडथळा सध्या खूप जास्त आहे. वापरकर्त्यांनी सुरक्षिततेच्या चिंता समजून घेणे, जटिल तांत्रिक दस्तऐवज समजून घेणे आणि अंतर्ज्ञानी नसलेल्या (unintuitive) वापरकर्ता इंटरफेसवर नेव्हिगेट करणे आवश्यक आहे. विशेषतः वॉलेट प्रदाते हे सोडवण्यासाठी काम करत आहेत, परंतु Web3 मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारले जाण्यापूर्वी अधिक प्रगतीची आवश्यकता आहे.
शिक्षण
Web3 नवीन प्रतिमाने (paradigms) सादर करते ज्यासाठी वेब 2.0 मध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मॉडेल्सपेक्षा भिन्न मानसिक मॉडेल्स शिकणे आवश्यक आहे. 1990 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात वेब 1.0 लोकप्रिय होत असताना अशीच एक शैक्षणिक मोहीम राबवली गेली होती; वर्ल्ड वाईड वेबच्या पुरस्कर्त्यांनी साध्या रूपकांपासून (माहिती महामार्ग, ब्राउझर, वेब सर्फिंग) ते टेलिव्हिजन प्रसारणापर्यंत (opens in a new tab) जनतेला शिक्षित करण्यासाठी अनेक शैक्षणिक तंत्रांचा वापर केला. Web3 कठीण नाही, पण ते वेगळे आहे. वेब२ वापरकर्त्यांना या Web3 प्रतिमानांची माहिती देणारे शैक्षणिक उपक्रम त्याच्या यशासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत.
Ethereum.org आमच्या भाषांतर कार्यक्रमाद्वारे Web3 शिक्षणात योगदान देते, ज्याचे उद्दिष्ट महत्त्वाचा इथेरियम आशय शक्य तितक्या भाषांमध्ये अनुवादित करणे आहे.
केंद्रित पायाभूत सुविधा
Web3 इकोसिस्टम तरुण आहे आणि वेगाने विकसित होत आहे. परिणामी, ते सध्या प्रामुख्याने केंद्रित पायाभूत सुविधांवर (GitHub, ट्विटर्, डिस्कॉर्ड्, इ.) अवलंबून आहे. अनेक Web3 कंपन्या या उणिवा भरून काढण्यासाठी घाई करत आहेत, परंतु उच्च-गुणवत्तेची, विश्वासार्ह पायाभूत सुविधा तयार करण्यासाठी वेळ लागतो.
एक विकेंद्रित भविष्य
Web3 ही एक तरुण आणि विकसित होणारी इकोसिस्टम आहे. गॅव्हिन् वूड् यांनी 2014 मध्ये हा शब्द तयार केला, परंतु यापैकी अनेक कल्पना नुकत्याच वास्तवात आल्या आहेत. केवळ गेल्या वर्षभरात, क्रिप्टोकरन्सी मधील स्वारस्यात लक्षणीय वाढ झाली आहे, स्तर २ (l2) स्केलिंग सोल्यूशन्समध्ये सुधारणा झाल्या आहेत, प्रशासनाच्या नवीन स्वरूपांसह मोठे प्रयोग झाले आहेत आणि डिजिटल ओळखीमध्ये क्रांती झाली आहे.
आपण Web3 सह एक चांगले वेब तयार करण्याच्या केवळ सुरुवातीला आहोत, परंतु आपण त्याला समर्थन देणाऱ्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करत राहिल्यामुळे, वेबचे भविष्य उज्ज्वल दिसत आहे.
मी कसा सहभागी होऊ शकतो
पुढील वाचन
Web3 ची कठोरपणे व्याख्या केलेली नाही. विविध समुदाय सहभागींचे यावर वेगवेगळे दृष्टिकोन आहेत. त्यापैकी काही येथे आहेत:
- Web3 म्हणजे काय? भविष्यातील विकेंद्रित इंटरनेटचे स्पष्टीकरण (opens in a new tab) – नादेर डॅबिट (Nader Dabit)
- वेब 3 समजून घेणे (opens in a new tab) – जॉश स्टार्क (Josh Stark)
- Web3 का महत्त्वाचे आहे (opens in a new tab) — ख्रिस डिक्सन (Chris Dixon)
- विकेंद्रीकरण का महत्त्वाचे आहे (opens in a new tab) - ख्रिस डिक्सन (Chris Dixon)
- Web3 लँडस्केप (opens in a new tab) – a16z
- Web3 वादविवाद (opens in a new tab) – पॅकी मॅककॉर्मिक (Packy McCormick)
तुमच्या इथेरियम ज्ञानाची चाचणी घ्या
पृष्ठ शेवटचे अपडेट: 6 जून, 2026
