मुख्य आशयावर जा

इथेरियम प्रशासनाची ओळख

जर इथेरियम कोणाच्याही मालकीचे नसेल, तर इथेरियममधील भूतकाळातील आणि भविष्यातील बदलांबद्दल निर्णय कसे घेतले जातात? इथेरियम प्रशासन म्हणजे अशी प्रक्रिया ज्याद्वारे असे निर्णय घेतले जातात.

प्रशासन म्हणजे काय?

प्रशासन म्हणजे निर्णय घेण्याची अनुमती देणारी व्यवस्था. एका सामान्य संस्थात्मक रचनेत, कार्यकारी संघ किंवा संचालक मंडळाचा निर्णय घेण्यामध्ये अंतिम शब्द असू शकतो. किंवा कदाचित भागधारक बदल घडवून आणण्यासाठी प्रस्तावांवर मत देतात. राजकीय व्यवस्थेत, निवडून आलेले अधिकारी त्यांच्या मतदारांच्या इच्छांचे प्रतिनिधित्व करण्याचा प्रयत्न करणारे कायदे लागू करू शकतात.

विकेंद्रित प्रशासन

कोणत्याही एका व्यक्तीच्या मालकीचा किंवा नियंत्रणाखाली इथेरियम प्रोटोकॉल नाही, परंतु नेटवर्कचे दीर्घायुष्य आणि समृद्धी सुनिश्चित करण्यासाठी बदल लागू करण्याबाबत निर्णय घेणे अद्याप आवश्यक आहे. मालकीचा हा अभाव पारंपारिक संस्थात्मक प्रशासनाला एक विसंगत उपाय बनवतो.

इथेरियम प्रशासन

इथेरियम प्रशासन ही अशी प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे प्रोटोकॉलमध्ये बदल केले जातात. हे निदर्शनास आणून देणे महत्त्वाचे आहे की ही प्रक्रिया लोक आणि ॲप्लिकेशन्स प्रोटोकॉल कसा वापरतात याच्याशी संबंधित नाही - इथेरियम परवानगीमुक्त आहे. जगातील कोठूनही कोणीही ऑनचेन क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होऊ शकतो. कोण ॲप्लिकेशन तयार करू शकतो किंवा व्यवहार पाठवू शकतो किंवा नाही यासाठी कोणतेही नियम निश्चित केलेले नाहीत. तथापि, मूळ प्रोटोकॉलमध्ये बदल प्रस्तावित करण्याची एक प्रक्रिया आहे, ज्यावर विकेंद्रित ॲप्लिकेशन (dapp) चालतात. बरेच लोक इथेरियमच्या स्थिरतेवर अवलंबून असल्यामुळे, इथेरियममधील कोणतेही बदल सुरक्षित आहेत आणि समुदायाद्वारे त्यांना व्यापक पाठिंबा आहे हे सुनिश्चित करण्यासाठी सामाजिक आणि तांत्रिक प्रक्रियांसह मूळ बदलांसाठी समन्वयाची पातळी खूप उच्च आहे.

Ethereum core governance explained

Nixo walks through how Ethereum's core protocol governance actually works, including client diversity and hard forks, the ACD call process, common misconceptions, devnets, and actionable paths for participation.

ट्रान्सक्रिप्टसह पहा 

ऑनचेन विरुद्ध साखळीबाह्य प्रशासन

ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान नवीन प्रशासन क्षमतांना अनुमती देते, ज्याला ऑनचेन प्रशासन म्हणून ओळखले जाते. ऑनचेन प्रशासन म्हणजे जेव्हा प्रस्तावित प्रोटोकॉल बदल भागधारकांच्या मताद्वारे ठरवले जातात, सहसा गव्हर्नन्स टोकन धारकांद्वारे, आणि मतदान ब्लॉकचेनवर होते. ऑनचेन प्रशासनाच्या काही प्रकारांसह, प्रस्तावित प्रोटोकॉल बदल आधीच कोडमध्ये लिहिलेले असतात आणि जर भागधारकांनी व्यवहारावर स्वाक्षरी करून बदल मंजूर केले तर ते स्वयंचलितपणे लागू केले जातात.

याउलट दृष्टिकोन, साखळीबाह्य प्रशासन, असा आहे जिथे कोणताही प्रोटोकॉल बदलण्याचा निर्णय सामाजिक चर्चेच्या अनौपचारिक प्रक्रियेद्वारे होतो, जो मंजूर झाल्यास, कोडमध्ये लागू केला जाईल.

इथेरियम प्रशासन साखळीबाह्य होते ज्यामध्ये प्रक्रियेत विविध भागधारक सामील असतात.

प्रोटोकॉल स्तरावर इथेरियम प्रशासन साखळीबाह्य असले तरी, इथेरियमवर तयार केलेले अनेक उपयोग, जसे की DAOs, ऑनचेन प्रशासन वापरतात.

DAOs बद्दल अधिक

यात कोण सामील आहे?

इथेरियम समुदायामध्ये विविध भागधारक आहेत, प्रत्येकजण प्रशासन प्रक्रियेत भूमिका बजावतो. प्रोटोकॉलपासून सर्वात दूर असलेल्या भागधारकांपासून सुरुवात करून आणि जवळून पाहिल्यास, आपल्याकडे आहेत:

  • इथर धारक: हे लोक अनियंत्रित प्रमाणात ETH धारण करतात. ETH बद्दल अधिक.
  • ॲप्लिकेशन वापरकर्ते: हे लोक इथेरियम ब्लॉकचेनवरील ॲप्लिकेशन्सशी संवाद साधतात.
  • ॲप्लिकेशन/टूलिंग डेव्हलपर्स: हे लोक इथेरियम ब्लॉकचेनवर चालणारे ॲप्लिकेशन्स लिहितात (उदा., विकेंद्रित वित्त (DeFi), NFTs, इ.) किंवा इथेरियमशी संवाद साधण्यासाठी टूलिंग तयार करतात (उदा., वॉलेट्स, टेस्ट सूट्स, इ.). dapps बद्दल अधिक.
  • नोड ऑपरेटर: हे लोक नोड चालवतात जे ब्लॉक आणि व्यवहारांचा प्रसार करतात, त्यांच्या समोर येणारा कोणताही अवैध व्यवहार किंवा ब्लॉक नाकारतात. नोड्सबद्दल अधिक.
  • EIP लेखक: हे लोक इथेरियम इम्प्रूव्हमेंट प्रपोजल्स (EIPs) च्या स्वरूपात इथेरियम प्रोटोकॉलमध्ये बदल प्रस्तावित करतात. EIPs बद्दल अधिक.
  • प्रमाणक: हे लोक नोड चालवतात जे इथेरियम ब्लॉकचेनमध्ये नवीन ब्लॉक जोडू शकतात.
  • प्रोटोकॉल डेव्हलपर्स (ज्यांना "कोर डेव्हलपर्स" असेही म्हणतात): हे लोक विविध इथेरियम अंमलबजावणीची देखभाल करतात (उदा., अंमलबजावणी स्तरावर go-ethereum, नेदरमाइंड, बेसू, एरिगॉन, रेथ किंवा सहमती स्तरावर प्रिझम, लाइटहाऊस, निंबस, टेकू, लोडस्टार, Grandine). इथेरियम क्लायंट्सबद्दल अधिक.

टीप: कोणतीही व्यक्ती यापैकी अनेक गटांचा भाग असू शकते (उदा., एक प्रोटोकॉल डेव्हलपर EIP चे समर्थन करू शकतो, आणि बीकन साखळी प्रमाणक चालवू शकतो, आणि विकेंद्रित वित्त (DeFi) ॲप्लिकेशन्स वापरू शकतो). वैचारिक स्पष्टतेसाठी, त्यांच्यात फरक करणे सर्वात सोपे आहे.

EIP म्हणजे काय?

इथेरियम प्रशासनामध्ये वापरली जाणारी एक महत्त्वाची प्रक्रिया म्हणजे इथेरियम इम्प्रूव्हमेंट प्रपोजल्स (EIPs) चा प्रस्ताव. EIPs हे इथेरियमसाठी संभाव्य नवीन वैशिष्ट्ये किंवा प्रक्रिया निर्दिष्ट करणारे मानके आहेत. इथेरियम समुदायातील कोणीही EIP तयार करू शकतो. जर तुम्हाला EIP लिहिण्यात किंवा पीअर-रिव्ह्यू आणि/किंवा प्रशासनामध्ये सहभागी होण्यात स्वारस्य असेल, तर पहा:

EIPs बद्दल अधिक

औपचारिक प्रक्रिया

इथेरियम प्रोटोकॉलमध्ये बदल घडवून आणण्याची औपचारिक प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

  1. कोर EIP प्रस्तावित करा: EIP-1 (नवीन टॅबमध्ये उघडते) मध्ये वर्णन केल्याप्रमाणे, इथेरियममध्ये औपचारिकपणे बदल प्रस्तावित करण्याची पहिली पायरी म्हणजे कोर EIP मध्ये त्याचे तपशील देणे. हे EIP साठी अधिकृत तपशील म्हणून कार्य करेल जे स्वीकारल्यास प्रोटोकॉल डेव्हलपर्स लागू करतील.

  2. तुमचा EIP प्रोटोकॉल डेव्हलपर्ससमोर सादर करा: एकदा तुमच्याकडे कोर EIP आला ज्यासाठी तुम्ही समुदायाचे इनपुट गोळा केले आहे, तुम्ही ते प्रोटोकॉल डेव्हलपर्ससमोर सादर केले पाहिजे. तुम्ही AllCoreDevs कॉल (नवीन टॅबमध्ये उघडते) वर चर्चेसाठी प्रस्तावित करून असे करू शकता. अशी शक्यता आहे की काही चर्चा आधीच Ethereum Magicians फोरम (नवीन टॅबमध्ये उघडते) वर किंवा इथेरियम R&D डिस्कॉर्ड् (नवीन टॅबमध्ये उघडते) मध्ये असिंक्रोनसपणे झाल्या असतील.

या टप्प्याचे संभाव्य परिणाम आहेत:

  • भविष्यातील नेटवर्क अपग्रेडसाठी EIP चा विचार केला जाईल
  • तांत्रिक बदलांची विनंती केली जाईल
  • जर ते प्राधान्य नसेल किंवा विकासाच्या प्रयत्नांच्या तुलनेत सुधारणा पुरेशी मोठी नसेल तर ते नाकारले जाऊ शकते

  1. अंतिम प्रस्तावाकडे वाटचाल करा: सर्व संबंधित भागधारकांकडून अभिप्राय प्राप्त केल्यानंतर, तुम्हाला त्याची सुरक्षा सुधारण्यासाठी किंवा विविध वापरकर्त्यांच्या गरजा चांगल्या प्रकारे पूर्ण करण्यासाठी तुमच्या सुरुवातीच्या प्रस्तावामध्ये बदल करावे लागतील. एकदा तुमच्या EIP मध्ये तुम्हाला आवश्यक वाटणारे सर्व बदल समाविष्ट केले की, तुम्हाला ते पुन्हा प्रोटोकॉल डेव्हलपर्ससमोर सादर करावे लागेल. त्यानंतर तुम्ही या प्रक्रियेच्या पुढील टप्प्यावर जाल, किंवा नवीन चिंता निर्माण होतील, ज्यासाठी तुमच्या प्रस्तावावर आणखी एका फेरीची आवश्यकता असेल.

  2. नेटवर्क अपग्रेडमध्ये EIP समाविष्ट: EIP मंजूर, चाचणी आणि लागू केले आहे असे गृहीत धरून, ते नेटवर्क अपग्रेडचा भाग म्हणून शेड्यूल केले जाते. नेटवर्क अपग्रेडच्या उच्च समन्वय खर्चाचा विचार करता (सर्वांना एकाच वेळी अपग्रेड करणे आवश्यक आहे), EIPs सामान्यतः अपग्रेडमध्ये एकत्र बंडल केले जातात.

  3. नेटवर्क अपग्रेड सक्रिय केले: नेटवर्क अपग्रेड सक्रिय झाल्यानंतर, EIP इथेरियम नेटवर्कवर लाइव्ह होईल. टीप: नेटवर्क अपग्रेड सहसा इथरियम मेननेट वर सक्रिय होण्यापूर्वी टेस्टनेट्सवर सक्रिय केले जातात.

हा प्रवाह, अतिशय सोपा असला तरी, इथेरियमवर प्रोटोकॉल बदल सक्रिय करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण टप्प्यांचे विहंगावलोकन देतो. आता, या प्रक्रियेदरम्यान खेळत असलेल्या अनौपचारिक घटकांवर एक नजर टाकूया.

अनौपचारिक प्रक्रिया

पूर्वीचे काम समजून घेणे

इथरियम मेननेट वर प्रस्थापना करण्यासाठी गांभीर्याने विचार केला जाऊ शकेल असा EIP तयार करण्यापूर्वी EIP चॅम्पियन्सनी पूर्वीचे काम आणि प्रस्तावांशी स्वतःला परिचित केले पाहिजे. अशा प्रकारे, EIP आशादायकपणे काहीतरी नवीन आणेल जे यापूर्वी नाकारले गेले नाही. यावर संशोधन करण्यासाठी तीन मुख्य ठिकाणे म्हणजे EIP रिपॉझिटरी (नवीन टॅबमध्ये उघडते), Ethereum Magicians (नवीन टॅबमध्ये उघडते) आणि ethresear.ch (नवीन टॅबमध्ये उघडते).

कार्य गट

EIP चा प्रारंभिक मसुदा संपादन किंवा बदलांशिवाय इथरियम मेननेट वर लागू होण्याची शक्यता नाही. साधारणपणे, EIP चॅम्पियन्स त्यांचा प्रस्ताव निर्दिष्ट करण्यासाठी, लागू करण्यासाठी, चाचणी करण्यासाठी, पुनरावृत्ती करण्यासाठी आणि अंतिम करण्यासाठी प्रोटोकॉल डेव्हलपर्सच्या उपसंचासोबत काम करतील. ऐतिहासिकदृष्ट्या, या कार्य गटांना अनेक महिने (आणि कधीकधी वर्षे!) काम करावे लागले आहे. त्याचप्रमाणे, अशा बदलांसाठी EIP चॅम्पियन्सनी अंतिम वापरकर्त्याचा अभिप्राय गोळा करण्यासाठी आणि प्रस्थापना धोके कमी करण्यासाठी त्यांच्या प्रयत्नांमध्ये संबंधित ॲप्लिकेशन/टूलिंग डेव्हलपर्सना लवकर सामील केले पाहिजे.

समुदाय एकमत

काही EIPs कमीत कमी बारकाव्यांसह सरळ तांत्रिक सुधारणा आहेत, तर काही अधिक जटिल आहेत आणि तडजोडींसह येतात जे वेगवेगळ्या भागधारकांना वेगवेगळ्या प्रकारे प्रभावित करतील. याचा अर्थ काही EIPs समुदायामध्ये इतरांपेक्षा अधिक वादग्रस्त आहेत.

वादग्रस्त प्रस्ताव कसे हाताळायचे यावर कोणतीही स्पष्ट नियमावली नाही. हा इथेरियमच्या विकेंद्रित डिझाइनचा परिणाम आहे ज्याद्वारे कोणताही एक भागधारक गट दुसऱ्यावर जबरदस्ती करू शकत नाही: प्रोटोकॉल डेव्हलपर्स कोड बदल लागू न करणे निवडू शकतात; नोड ऑपरेटर नवीनतम इथेरियम क्लायंट न चालवणे निवडू शकतात; ॲप्लिकेशन टीम्स आणि वापरकर्ते चेनवर व्यवहार न करणे निवडू शकतात. प्रोटोकॉल डेव्हलपर्सकडे लोकांना नेटवर्क अपग्रेड स्वीकारण्यास भाग पाडण्याचा कोणताही मार्ग नसल्यामुळे, ते सामान्यतः EIPs लागू करणे टाळतील जिथे वादग्रस्तता व्यापक समुदायाच्या फायद्यांपेक्षा जास्त असेल.

EIP चॅम्पियन्सनी सर्व संबंधित भागधारकांकडून अभिप्राय मागवणे अपेक्षित आहे. जर तुम्हाला स्वतःला वादग्रस्त EIP चे चॅम्पियन वाटत असेल, तर तुम्ही तुमच्या EIP भोवती एकमत निर्माण करण्यासाठी आक्षेपांचे निराकरण करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. इथेरियम समुदायाचा आकार आणि विविधता लक्षात घेता, समुदाय एकमत मोजण्यासाठी वापरता येणारे एकच मेट्रिक (उदा., नाणे मतदान) नाही, आणि EIP चॅम्पियन्सनी त्यांच्या प्रस्तावाच्या परिस्थितीशी जुळवून घेणे अपेक्षित आहे.

इथेरियम नेटवर्कच्या सुरक्षेच्या पलीकडे, ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रोटोकॉल डेव्हलपर्सनी ॲप्लिकेशन/टूलिंग डेव्हलपर्स आणि ॲप्लिकेशन वापरकर्ते कशाला महत्त्व देतात यावर लक्षणीय भर दिला आहे, कारण त्यांचा इथेरियमवरील वापर आणि विकास इकोसिस्टमला इतर भागधारकांसाठी आकर्षक बनवतो. याव्यतिरिक्त, EIPs सर्व क्लायंट अंमलबजावणीमध्ये लागू करणे आवश्यक आहे, जे भिन्न संघांद्वारे व्यवस्थापित केले जातात. या प्रक्रियेचा एक भाग म्हणजे सहसा प्रोटोकॉल डेव्हलपर्सच्या अनेक संघांना पटवून देणे की विशिष्ट बदल मौल्यवान आहे आणि तो अंतिम वापरकर्त्यांना मदत करतो किंवा सुरक्षा समस्या सोडवतो.

मतभेद हाताळणे

भिन्न प्रेरणा आणि विश्वास असलेले अनेक भागधारक असणे म्हणजे मतभेद असामान्य नाहीत.

साधारणपणे, समस्येचे मूळ समजून घेण्यासाठी आणि कोणालाही आपले मत मांडण्याची अनुमती देण्यासाठी सार्वजनिक मंचांवर दीर्घ-स्वरूपाच्या चर्चेने मतभेद हाताळले जातात. सामान्यतः, एक गट माघार घेतो, किंवा एक सुवर्णमध्य साधला जातो. जर एका गटाला पुरेसे तीव्र वाटत असेल, तर विशिष्ट बदल जबरदस्तीने केल्यास चेन स्प्लिट होऊ शकते. चेन स्प्लिट म्हणजे जेव्हा काही भागधारक प्रोटोकॉल बदल लागू करण्यास विरोध करतात ज्यामुळे प्रोटोकॉलच्या भिन्न, विसंगत आवृत्त्या कार्यरत होतात, ज्यातून दोन भिन्न ब्लॉकचेन उदयास येतात.

DAO फोर्क

फोर्क म्हणजे जेव्हा नेटवर्कमध्ये मोठे तांत्रिक अपग्रेड किंवा बदल करणे आवश्यक असते आणि प्रोटोकॉलचे "नियम" बदलतात. नवीन फोर्क नियम लागू करण्यासाठी इथेरियम क्लायंट्सनी त्यांचे सॉफ्टवेअर अपडेट करणे आवश्यक आहे.

DAO फोर्क हा 2016 च्या DAO हल्ल्याला (नवीन टॅबमध्ये उघडते) प्रतिसाद होता जिथे एका असुरक्षित कॉन्ट्रॅक्ट मधून हॅकमध्ये 3.6 दशलक्षाहून अधिक ETH काढले गेले. फोर्कने सदोष कॉन्ट्रॅक्ट मधून निधी नवीन कॉन्ट्रॅक्ट मध्ये हलवला ज्यामुळे हॅकमध्ये निधी गमावलेल्या कोणालाही तो परत मिळवता आला.

या कृतीवर इथेरियम समुदायाने मतदान केले. कोणताही ETH धारक मतदान प्लॅटफॉर्मवर (नवीन टॅबमध्ये उघडते) व्यवहाराद्वारे मत देण्यास सक्षम होता. फोर्क करण्याचा निर्णय 85% पेक्षा जास्त मतांपर्यंत पोहोचला.

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की हॅक पूर्ववत करण्यासाठी प्रोटोकॉलने फोर्क केले असले तरी, फोर्क करण्याचा निर्णय घेताना मताचे वजन काही कारणांमुळे वादग्रस्त आहे:

  • मतदानाची टक्केवारी आश्चर्यकारकपणे कमी होती
  • मतदान होत आहे हे बहुतांश लोकांना माहीत नव्हते
  • मतदानाने केवळ ETH धारकांचे प्रतिनिधित्व केले, सिस्टममधील इतर कोणत्याही सहभागींचे नाही

समुदायाच्या एका उपसंचाने फोर्क करण्यास नकार दिला, मुख्यत्वे कारण त्यांना वाटले की DAO घटना हा प्रोटोकॉलमधील दोष नाही. त्यांनी पुढे जाऊन इथेरियम क्लासिक (नवीन टॅबमध्ये उघडते) ची स्थापना केली.

आज, इथेरियम समुदायाने सिस्टमची विश्वासार्ह तटस्थता राखण्यासाठी कॉन्ट्रॅक्ट बग्स किंवा गमावलेल्या निधीच्या प्रकरणांमध्ये हस्तक्षेप न करण्याचे धोरण स्वीकारले आहे.

DAO हॅकबद्दल अधिक पहा:

The DAO hack: story of Ethereum Classic

The story of the DAO hack in 2016, and how the community's response led to the creation of Ethereum Classic as a separate chain.

ट्रान्सक्रिप्टसह पहा 

फोर्कची उपयुक्तता

इथेरियम/इथेरियम क्लासिक फोर्क हे निरोगी फोर्कचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. आमच्याकडे दोन गट होते ज्यांचे काही मूळ मूल्यांवर एकमेकांशी इतके तीव्र मतभेद होते की त्यांना त्यांच्या विशिष्ट कृतींचा पाठपुरावा करण्यासाठी यात समाविष्ट असलेले धोके पत्करणे योग्य वाटले.

महत्त्वपूर्ण राजकीय, तात्विक किंवा आर्थिक मतभेदांच्या पार्श्वभूमीवर फोर्क करण्याची क्षमता इथेरियम प्रशासनाच्या यशामध्ये मोठा वाटा उचलते. फोर्क करण्याच्या क्षमतेशिवाय पर्याय म्हणजे सततची अंतर्गत लढाई, ज्यांनी शेवटी इथेरियम क्लासिक तयार केले त्यांच्यासाठी सक्तीचा अनिच्छुक सहभाग आणि इथेरियमसाठी यश कसे दिसते याची वाढती भिन्न दृष्टी.

बीकन साखळी प्रशासन

इथेरियम प्रशासन प्रक्रिया अनेकदा मोकळेपणा आणि सर्वसमावेशकतेसाठी वेग आणि कार्यक्षमतेशी तडजोड करते. बीकन साखळी च्या विकासाला गती देण्यासाठी, ते प्रूफ-ऑफ-वर्क (PoW) इथेरियम नेटवर्कपासून वेगळे लाँच केले गेले आणि त्याच्या स्वतःच्या प्रशासन पद्धतींचे पालन केले.

तपशील आणि विकास अंमलबजावणी नेहमीच पूर्णपणे मुक्त स्रोत (ओपन सोर्स) असली तरी, वर वर्णन केलेले अपडेट्स प्रस्तावित करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या औपचारिक प्रक्रिया वापरल्या गेल्या नाहीत. यामुळे संशोधक आणि अंमलबजावणीकर्त्यांद्वारे बदल अधिक जलद निर्दिष्ट आणि मान्य केले जाऊ शकले.

जेव्हा 15 सप्टेंबर 2022 रोजी बीकन साखळी इथेरियम अंमलबजावणी स्तर मध्ये विलीन झाली तेव्हा पॅरिस नेटवर्क अपग्रेडचा भाग म्हणून द मर्ज पूर्ण झाले. प्रस्ताव EIP-3675 (नवीन टॅबमध्ये उघडते) 'लास्ट कॉल' वरून 'फायनल' मध्ये बदलला गेला, ज्यामुळे प्रूफ-ऑफ-स्टेक (PoS) मधील संक्रमण पूर्ण झाले.

द मर्ज बद्दल अधिक

मी कसा सहभागी होऊ शकतो?

पुढील वाचन

इथेरियममधील प्रशासन कठोरपणे परिभाषित केलेले नाही. विविध समुदाय सहभागींचे यावर विविध दृष्टिकोन आहेत. येथे त्यापैकी काही आहेत: