Merkeziyetsiz bilim (DeSci)

Merkeziyetsiz bilim (DeSci) nedir?

Merkeziyetsiz bilim (DeSci), yığınını kullanarak bilimsel bilgiyi adil ve eşit bir şekilde finanse etmek, oluşturmak, gözden geçirmek, kredilendirmek, depolamak ve yaymak için kamu altyapısı oluşturmayı amaçlayan bir harekettir.

DeSci, bilimsel araştırmalarını açıkça paylaşmaya teşvik edilen bilim insanlarının çalışmalarını kredi almalarına olanak tanıyan ve araştırmaya kolayca erişim sağlayan herkesin katkıda bulunabileceği bir ekosistem oluşturmayı hedefleyen bir harekettir. DeSci, bilimsel bilginin herkes tarafından erişilebilir olması gerektiği ve bilimsel araştırma sürecinin şeffaf olması gerektiği fikrinden yola çıkarak çalışır. Merkeziyetsiz bilim, daha merkeziyetsiz ve dağıtılmış bir bilimsel araştırma modeli yaratmayı amaçlamakta olup, bu sayede sansür ve merkezi otoritelerin kontrolüne daha dirençli hale gelmektedir. Merkeziyetsiz bilim, fonlamanın, bilimsel araçların ve iletişim kanallarının merkeziyetsizleştirilmesiyle yeni ve alışılmadık fikirlerin gelişebileceği bir ortam yaratmayı ummaktadır.

Merkeziyetsiz bilim, (, ikinci dereceden bağışlardan (opens in a new tab) kitle fonlamasına ve daha fazlasına kadar) daha çeşitli fon kaynaklarına, daha erişilebilir verilere ve yöntemlere olanak tanır ve yeniden üretilebilirlik için teşvikler sağlar.

Juan Benet - DeSci Hareketi

DeSci bilimi nasıl geliştirir

Bilimdeki temel sorunlara dair eksik olan bir liste ve merkeziyetsiz bilimin bu sorunları ele alarak nasıl yardımcı olabileceği

Merkeziyetsiz bilim	Geleneksel bilim
Fonların dağıtımı, ikinci dereceden bağışlar veya DAO'lar gibi mekanizmalar kullanılarak halk tarafından belirlenir.	Küçük, kapalı, merkezi gruplar fonların dağıtımını kontrol eder.
Dinamik ekiplerde dünyanın dört bir yanından meslektaşlarınızla iş birliği yaparsınız.	Fon sağlayan kuruluşlar ve bağlı olduğunuz kurumlar iş birliklerinizi sınırlar.
Finansman kararları çevrimiçi ve şeffaf bir şekilde alınır. Yeni finansman mekanizmaları araştırılmaktadır.	Finansman kararları, uzun bir geri dönüş süresi ve sınırlı şeffaflıkla alınır. Birkaç finansman mekanizması mevcuttur.
teknolojisi kullanılarak laboratuvar hizmetlerinin paylaşımı daha kolay ve şeffaf hale getirilmiştir.	Laboratuvar kaynaklarının paylaşımı genellikle yavaş ve şeffaf değildir.
Güven, şeffaflık ve evrensel erişim için Web3 temel öğelerini kullanan yeni yayınlama modelleri geliştirilebilir.	Sık sık verimsiz, taraflı ve sömürücü olduğu kabul edilen yerleşik yollarla yayın yaparsınız.
Akran değerlendirmesi yaparak token ve itibar kazanabilirsiniz.	Akran değerlendirmesi çalışmanız karşılıksızdır ve kâr amacı güden yayıncılara fayda sağlar.
Oluşturduğunuz fikri mülkiyetin (FM) sahibi sizsiniz ve bu mülkiyeti şeffaf koşullarda dağıtırsınız.	Oluşturduğunuz fikri mülkiyetin (FM) sahibi bağlı olduğunuz kurumdur. IP'ye erişim şeffaf değildir.
Tüm adımların zincir üstünde yer alması yoluyla, başarısız denemelerden elde edilen veriler de dahil olmak üzere tüm araştırmanın paylaşılması.	Yayın yanlılığı, araştırmacıların başarılı sonuçlar almış olan deneyleri paylaşmaya daha meyilli oldukları anlamına gelir.

Ethereum ve DeSci

Merkeziyetsiz bir bilim sistemi, güçlü güvenlik, düşük maliyet, düşük işlem ücretleri ve uygulama geliştirme için zengin bir ekosistem gerektirir. Ethereum, merkeziyetsiz bilim teknolojisinin oluşturulabilmesi için gereken her şeyi sağlar.

DeSci kullanım örnekleri

DeSci, geleneksel akademiyi dijital dünyaya taşımak için gereken bilimsel araç setini geliştiriyor. Aşağıda, Web3'ün bilimsel topluluğa sunabileceği kullanım durumlarından bazı örnekler bulunmaktadır.

Yayıncılık

Bilim yayıncılığı, yayın evlerinin yönettiği ve bilim insanları, hakemler ve editörlerin ücretsiz emeğine dayanan, ardından fahiş yayıncılık ücretleri talep eden bir yapıya sahip olmasıyla ünlüdür. Eser ve yayın masraflarını genellikle dolaylı olarak vergilendirme yoluyla ödeyen halk, yayıncıya tekrar ödeme yapmadan aynı esere çoğu kez erişememektedir. Bireysel bilimsel makaleleri yayınlamanın toplam ücretleri genellikle beş haneli rakamlara ($USD) ulaşır; bu durum bilimsel bilginin bir olduğu kavramının altını oyarken küçük bir yayıncı grubuna da muazzam kârlar sağlar.

ArXiv (opens in a new tab) gibi baskı öncesi sunucular şeklinde ücretsiz ve açık erişimli platformlar mevcuttur. Ancak bu platformlarda kalite kontrolü ve bulunmaz ve genellikle makale düzeyindeki metrikleri izlemezler; bu da, genellikle yalnızca geleneksel bir yayıncıya gönderilmeden önce çalışmayı duyurmak için kullanıldıkları anlamına gelir. SciHub ayrıca yayınlanmış makaleleri, (yasal olarak değil) ancak yayıncılar ödemelerini aldıktan ve çalışmayı sıkı telif hakkı mevzuatına sardıktan sonra erişime ücretsiz hale getirir. Bu durum, yerleşik bir meşruiyet mekanizması ve teşvik modeli ile erişilebilir bilim makaleleri ve verileri için kritik bir boşluk bırakmaktadır. Böyle bir sistem oluşturmak için gerekli araçlar Web3'te mevcuttur.

Tekrar üretilebilirlik ve yinelenebilirlik

Tekrarlanabilirlik ve çoğaltılabilirlik, kaliteli bilimsel keşfin temelleridir.

Tekrarlanabilir sonuçlar, aynı ekip tarafından aynı metodoloji kullanılarak arka arkaya birden fazla kez elde edilebilir.
Aynı deneysel düzeneği kullanan farklı bir grup tarafından tekrarlanabilir sonuçlar elde edilebilir.

Web3'e has yeni araçlar, tekrarlanabilirlik ve çoğaltılabilirliğin keşfin temeli olduğunu garanti edebilir. Kaliteli bilimi, akademinin teknolojik kumaşına işleyebiliriz. Web3; ham veriler, hesaplama motoru ve uygulama sonucu gibi her analiz bileşeni için oluşturma olanağı sunar. Bu bileşenlerin sürdürülebilirliğini sağlamak için güvenilir bir ağ oluşturulduğunda; her ağ katılımcısı, hesaplamayı tekrar tekrar yapıp her bir sonucu onaylayarak sorumluluk alabilir. Mutabakat sistemlerinin güzelliği buradadır.

Fonlama

An itibarıyla bilime kaynak sağlamak için izlenen yol, bireylerin veya bir grup bilim insanının kaynak sağlayan kuruluşa yazılı başvuruda bulunmasıdır. Başvuranların küçük bir bölümüne kaynak sağlamadan önce, güvenilir kişilerden oluşan bir heyet başvuruları puanlar ve sonrasında adaylar mülakata girer. Bir hibeye başvurmakla hibe almak arasında bazen yıllarca bekleme süresine yol açan darboğazlar yaratmasının yanı sıra, bu modelin inceleme panelinin önyargılarına, kişisel çıkarlarına ve politikalarına karşı oldukça savunmasız olduğu bilinmektedir.

Çalışmalar, farklı panellere verilen aynı tekliflerin çok farklı sonuçları olduğundan, hibe inceleme panellerinin yüksek kaliteli teklifleri seçmekte yetersiz kaldığını göstermiştir. Finansman nadir hale geldikçe, entelektüel açıdan daha muhafazakar projelere sahip daha kıdemli araştırmacılardan oluşan daha küçük bir havuzda yoğunlaştı. Etki, hiper rekabetçi bir finansman ortamı yaratarak, sapkın teşvikleri sağlamlaştırdı ve yeniliği boğdu.

Web3, DAO'lar ve geniş çapta Web3 tarafından geliştirilen farklı teşvik modellerini deneyerek bu bozuk finansman modelini dağıtma potansiyeline sahiptir. Geriye dönük kamu malları finansmanı (opens in a new tab), ikinci dereceden finansman (opens in a new tab), DAO yönetişimi (opens in a new tab) ve tokenlaştırılmış teşvik yapıları (opens in a new tab), bilim fonlamasında devrim yaratabilecek Web3 araçlarından bazılarıdır.

FM sahipliği ve geliştirme

Fikri mülkiyet (IP), geleneksel bilimde büyük bir sorundur: üniversitelerde sıkışıp kalmaktan veya biyoteknolojilerde kullanılmamaktan, değer biçilmesinin çok zor olmasına kadar. Ancak, dijital varlıkların (bilimsel veriler veya makaleler gibi) mülkiyeti, Web3'ün kullanarak son derece iyi yaptığı bir şeydir.

NFT'ler gelecekteki işlem gelirlerini orijinal yaratıcıya aktarabilir. Aynı şekilde şeffaf değer eşleştirme zincirleri ile araştırmacılar, yönetim organları (DAOlar gibi), ve hatta veri toplayan özneler bile ödüllendirilebilir.

FM-NFT'leri (opens in a new tab), yürütülen araştırma deneylerinin merkeziyetsiz bir veri deposu için bir anahtar işlevi görebilir ve NFT ile finansallaşmasına (kesirlere ayırmadan borç verme havuzlarına ve değer takdirine kadar) bağlanabilir. Ayrıca VitaDAO (opens in a new tab) gibi DAO'lar gibi yerel zincir üstü varlıkların doğrudan zincir üstünde araştırma yapmasına olanak tanır. Devredilemeyen "ruha bağlı" token'ların (opens in a new tab) ortaya çıkışı, bireylerin Ethereum adreslerine bağlı deneyimlerini ve kimlik bilgilerini kanıtlamalarına olanak tanıyarak DeSci'de önemli bir rol oynayabilir.

Veri depolama, erişim ve mimari

Bilimsel veriler, Web3 uygulamaları yardmıyla çok daha işlevsel hale dönüştürülebilir. Ve bu işlenmiş bilimsel veriler sayesinden araştırmalar için daha olumlu sonuçlar sağlanabilir.

Başlangıç noktası, uygun doğrulanabilir kimlik bilgilerine sahip herhangi bir merkezi olmayan kimlik tarafından erişilebilen bir sistem olmalıdır. Bu durum, önemli verilerin güvenilir taraflarca güvenli bir şekilde çoğaltılmasına, tekrara ve sansüre karşı direnç sağlanmasına, sonuçların yeniden üretilmesine ve hatta birden fazla tarafın iş birliği yapmasına ve veri kümesine yeni veriler eklemesine olanak tanır. Veriye hesaplama (opens in a new tab) gibi gizli bilgi işlem yöntemleri, ham veri replikasyonuna alternatif erişim mekanizmaları sağlayarak en hassas veriler için Güvenilir Araştırma Ortamları oluşturur. Güvenilir Araştırma Ortamları, NHS tarafından (opens in a new tab), araştırmacıların kod ve uygulamaları paylaşmak için standartlaştırılmış ortamlar kullanarak verilerle yerinde güvenli bir şekilde çalışabilecekleri bir ekosistem oluşturarak veri gizliliği ve iş birliği için geleceğe yönelik bir çözüm olarak gösterilmiştir.

Esnek Web3 veri çözümleri yukarıda bahsedilen sorunları çözme konusunda yardımcı olur, ayrıca araştırmacıların ve meraklıların özgürce ve ücretsiz şekilde işlem yapabildiği bir bilim ortamı sağlar. Web3'ün IPFS, Arweave, Filecoin gibi veri çözümleri merkeziyetsizlik için optimize edilmiştir. Örneğin, dClimate meteoroloji istasyonları ve tahmini iklim modelleri de dahil olmak üzere iklim ve hava durumu verilerine evrensel erişim sağlar.

Dahil olun

DeSci topluluğuna katılın ve gelişmelerden haberdar olun!

Listelemek için yeni proje önerilerine açığız - başlamak için lütfen listeleme politikamıza göz atın!

Daha fazla kaynak

Videolar

Sayfanın son güncellenmesi: 26 Şubat 2026

+16

Merkeziyetsiz bilim (DeSci)