Khoa học phi tập trung (DeSci)

Khoa học phi tập trung (DeSci) là gì?

Khoa học phi tập trung (DeSci) là một phong trào nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng công cộng để tài trợ, tạo ra, đánh giá, ghi nhận, lưu trữ và phổ biến kiến thức khoa học một cách công bằng và bình đẳng bằng cách sử dụng ngăn xếp .

DeSci nhằm mục đích tạo ra một hệ sinh thái nơi các nhà khoa học được khuyến khích chia sẻ công khai nghiên cứu của họ và nhận được sự ghi nhận cho công việc của mình, đồng thời cho phép bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng truy cập và đóng góp vào nghiên cứu. DeSci hoạt động dựa trên ý tưởng rằng kiến thức khoa học nên có thể tiếp cận được với tất cả mọi người và quá trình nghiên cứu khoa học phải minh bạch. DeSci đang tạo ra một mô hình nghiên cứu khoa học phi tập trung và phân tán hơn, giúp nó có khả năng chống lại sự kiểm duyệt và kiểm soát của các cơ quan trung ương tốt hơn. DeSci hy vọng sẽ tạo ra một môi trường nơi những ý tưởng mới và độc đáo có thể phát triển bằng cách phi tập trung hóa quyền truy cập vào nguồn tài trợ, các công cụ khoa học và các kênh giao tiếp.

Khoa học phi tập trung cho phép các nguồn tài trợ đa dạng hơn (từ , quyên góp bậc hai (opens in a new tab) đến huy động vốn từ cộng đồng và hơn thế nữa), dữ liệu và phương pháp dễ tiếp cận hơn, đồng thời cung cấp các ưu đãi cho khả năng tái tạo.

DeSci, independent labs, and large-scale data science

Juan Benet on how the decentralized science (DeSci) movement can fund, organize, and open science using Web3 tools, covering funding mechanisms, open access, reproducible experiments, and large-scale data science pipelines.

Xem kèm bản chép lời

Cách DeSci cải thiện khoa học

Một danh sách chưa đầy đủ về các vấn đề chính trong khoa học và cách khoa học phi tập trung có thể giúp giải quyết những vấn đề này

Khoa học phi tập trung	Khoa học truyền thống
Việc phân bổ quỹ được công chúng quyết định bằng cách sử dụng các cơ chế như quyên góp bậc hai hoặc DAO.	Các nhóm tập trung, nhỏ và khép kín kiểm soát việc phân bổ quỹ.
Bạn cộng tác với các đồng nghiệp từ khắp nơi trên toàn cầu trong các nhóm năng động.	Các tổ chức tài trợ và tổ chức chủ quản giới hạn sự cộng tác của bạn.
Các quyết định tài trợ được đưa ra trực tuyến và minh bạch. Các cơ chế tài trợ mới được khám phá.	Các quyết định tài trợ được đưa ra với thời gian chờ đợi lâu và tính minh bạch hạn chế. Có rất ít cơ chế tài trợ.
Việc chia sẻ các dịch vụ phòng thí nghiệm được thực hiện dễ dàng và minh bạch hơn bằng cách sử dụng công nghệ .	Việc chia sẻ các tài nguyên phòng thí nghiệm thường chậm chạp và thiếu minh bạch.
Các mô hình xuất bản mới có thể được phát triển bằng cách sử dụng các nguyên thủy Web3 cho sự tin cậy, tính minh bạch và quyền truy cập phổ quát.	Bạn xuất bản thông qua các con đường đã được thiết lập thường được công nhận là kém hiệu quả, thiên vị và bóc lột.
Bạn có thể kiếm được token và danh tiếng cho công việc bình duyệt.	Công việc bình duyệt của bạn không được trả công, mang lại lợi ích cho các nhà xuất bản vì lợi nhuận.
Bạn sở hữu tài sản trí tuệ (IP) mà bạn tạo ra và phân phối nó theo các điều khoản minh bạch.	Tổ chức chủ quản của bạn sở hữu IP mà bạn tạo ra. Quyền truy cập vào IP không minh bạch.
Chia sẻ toàn bộ nghiên cứu, bao gồm cả dữ liệu từ những nỗ lực không thành công, bằng cách đưa tất cả các bước lên trên chuỗi.	Thiên kiến xuất bản có nghĩa là các nhà nghiên cứu có nhiều khả năng chia sẻ các thử nghiệm có kết quả thành công hơn.

Ethereum và DeSci

Một hệ thống khoa học phi tập trung sẽ yêu cầu bảo mật mạnh mẽ, chi phí tiền tệ và giao dịch tối thiểu, cùng một hệ sinh thái phong phú để phát triển ứng dụng. Ethereum cung cấp mọi thứ cần thiết để xây dựng một công nghệ khoa học phi tập trung.

Các trường hợp sử dụng DeSci

DeSci đang xây dựng bộ công cụ khoa học để đưa giới học thuật truyền thống vào thế giới kỹ thuật số. Dưới đây là một số ví dụ về các trường hợp sử dụng mà Web3 có thể cung cấp cho cộng đồng khoa học.

Xuất bản

Việc xuất bản khoa học nổi tiếng là có nhiều vấn đề vì nó được quản lý bởi các nhà xuất bản dựa vào lao động miễn phí từ các nhà khoa học, người bình duyệt và biên tập viên để tạo ra các bài báo nhưng sau đó lại tính phí xuất bản cắt cổ. Công chúng, những người thường gián tiếp trả tiền cho công việc và chi phí xuất bản thông qua thuế, thường không thể truy cập vào chính công trình đó nếu không trả tiền lại cho nhà xuất bản. Tổng chi phí để xuất bản các bài báo khoa học riêng lẻ thường lên tới năm con số (USD), làm suy yếu toàn bộ khái niệm kiến thức khoa học như một trong khi tạo ra lợi nhuận khổng lồ cho một nhóm nhỏ các nhà xuất bản.

Các nền tảng truy cập mở và miễn phí tồn tại dưới dạng các máy chủ tiền in ấn (pre-print), chẳng hạn như ArXiv (opens in a new tab). Tuy nhiên, các nền tảng này thiếu kiểm soát chất lượng, các và thường không theo dõi các số liệu ở cấp độ bài viết, nghĩa là chúng thường chỉ được sử dụng để công bố công trình trước khi gửi cho một nhà xuất bản truyền thống. SciHub cũng cung cấp quyền truy cập miễn phí vào các bài báo đã xuất bản, nhưng không hợp pháp và chỉ sau khi các nhà xuất bản đã nhận được khoản thanh toán của họ và bao bọc công trình trong luật bản quyền nghiêm ngặt. Điều này để lại một khoảng trống quan trọng đối với các bài báo và dữ liệu khoa học có thể truy cập được với một cơ chế tính hợp pháp và mô hình khuyến khích được nhúng sẵn. Các công cụ để xây dựng một hệ thống như vậy đã tồn tại trong Web3.

Khả năng tái tạo và khả năng lặp lại

Khả năng tái tạo và khả năng lặp lại là nền tảng của khám phá khoa học chất lượng.

Kết quả có thể tái tạo có thể đạt được nhiều lần liên tiếp bởi cùng một nhóm sử dụng cùng một phương pháp.
Kết quả có thể lặp lại có thể đạt được bởi một nhóm khác sử dụng cùng một thiết lập thử nghiệm.

Các công cụ gốc Web3 mới có thể đảm bảo rằng khả năng tái tạo và khả năng lặp lại là cơ sở của khám phá. Chúng ta có thể đan xen khoa học chất lượng vào cấu trúc công nghệ của giới học thuật. Web3 cung cấp khả năng tạo ra các cho từng thành phần phân tích: dữ liệu thô, công cụ tính toán và kết quả ứng dụng. Vẻ đẹp của các hệ thống đồng thuận là khi một mạng lưới đáng tin cậy được tạo ra để duy trì các thành phần này, mỗi người tham gia mạng lưới có thể chịu trách nhiệm tái tạo tính toán và xác thực từng kết quả.

Tài trợ

Mô hình tiêu chuẩn hiện tại để tài trợ cho khoa học là các cá nhân hoặc nhóm nhà khoa học làm đơn đăng ký bằng văn bản gửi đến một cơ quan tài trợ. Một hội đồng nhỏ gồm những cá nhân đáng tin cậy sẽ chấm điểm các đơn đăng ký và sau đó phỏng vấn các ứng viên trước khi trao quỹ cho một phần nhỏ người nộp đơn. Ngoài việc tạo ra các nút thắt cổ chai đôi khi dẫn đến thời gian chờ đợi hàng năm trời giữa việc nộp đơn và nhận được khoản tài trợ, mô hình này được biết là rất dễ bị ảnh hưởng bởi những thành kiến, tư lợi và tính chính trị của hội đồng đánh giá.

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hội đồng đánh giá tài trợ làm không tốt việc lựa chọn các đề xuất chất lượng cao vì cùng một đề xuất được đưa cho các hội đồng khác nhau lại có kết quả hoàn toàn khác nhau. Khi nguồn tài trợ trở nên khan hiếm hơn, nó đã tập trung vào một nhóm nhỏ hơn gồm các nhà nghiên cứu cấp cao hơn với các dự án bảo thủ hơn về mặt trí tuệ. Hiệu ứng này đã tạo ra một bối cảnh tài trợ siêu cạnh tranh, củng cố các động cơ sai lệch và kìm hãm sự đổi mới.

Web3 có tiềm năng phá vỡ mô hình tài trợ bị hỏng này bằng cách thử nghiệm các mô hình khuyến khích khác nhau được phát triển bởi các DAO và Web3 nói chung. Tài trợ hàng hóa công cộng hồi tố (RPGF) (opens in a new tab), tài trợ bậc hai (opens in a new tab), quản trị DAO (opens in a new tab) và cấu trúc khuyến khích được token hóa (opens in a new tab) là một số công cụ Web3 có thể cách mạng hóa việc tài trợ khoa học.

Sở hữu và phát triển IP

Tài sản trí tuệ (IP) là một vấn đề lớn trong khoa học truyền thống: từ việc bị mắc kẹt trong các trường đại học hoặc không được sử dụng trong các công ty công nghệ sinh học, cho đến việc nổi tiếng là khó định giá. Tuy nhiên, quyền sở hữu các tài sản kỹ thuật số (chẳng hạn như dữ liệu hoặc bài báo khoa học) là điều mà Web3 làm đặc biệt tốt bằng cách sử dụng .

Tương tự như cách NFT có thể chuyển doanh thu cho các giao dịch trong tương lai trở lại cho người sáng tạo ban đầu, bạn có thể thiết lập các chuỗi phân bổ giá trị minh bạch để trao phần thưởng cho các nhà nghiên cứu, các cơ quan quản lý (như DAO) hoặc thậm chí là các đối tượng có dữ liệu được thu thập.

IP-NFT (opens in a new tab) cũng có thể hoạt động như một chìa khóa cho một kho lưu trữ dữ liệu phi tập trung của các thử nghiệm nghiên cứu đang được thực hiện, và cắm vào quá trình tài chính hóa NFT và (từ sự phân mảnh đến các nhóm cho vay và thẩm định giá trị). Nó cũng cho phép các thực thể gốc trên chuỗi chẳng hạn như các DAO như VitaDAO (opens in a new tab) tiến hành nghiên cứu trực tiếp trên chuỗi. Sự ra đời của các token "soulbound" (buộc chặt với linh hồn) (opens in a new tab) không thể chuyển nhượng cũng có thể đóng một vai trò quan trọng trong DeSci bằng cách cho phép các cá nhân chứng minh kinh nghiệm và thông tin xác thực của họ được liên kết với địa chỉ Ethereum của họ.

Lưu trữ, truy cập và kiến trúc dữ liệu

Dữ liệu khoa học có thể trở nên dễ tiếp cận hơn rất nhiều bằng cách sử dụng các mô hình Web3 và lưu trữ phân tán cho phép nghiên cứu tồn tại qua các sự kiện thảm khốc.

Điểm khởi đầu phải là một hệ thống có thể truy cập được bởi bất kỳ danh tính phi tập trung (DID) nào nắm giữ các thông tin xác thực có thể xác minh phù hợp. Điều này cho phép dữ liệu nhạy cảm được sao chép một cách an toàn bởi các bên đáng tin cậy, cho phép dự phòng và chống kiểm duyệt, tái tạo kết quả và thậm chí là khả năng cho nhiều bên cộng tác và thêm dữ liệu mới vào tập dữ liệu. Các phương pháp điện toán bảo mật như tính toán trên dữ liệu (compute-to-data) (opens in a new tab) cung cấp các cơ chế truy cập thay thế cho việc sao chép dữ liệu thô, tạo ra các Môi trường Nghiên cứu Đáng tin cậy cho các dữ liệu nhạy cảm nhất. Các Môi trường Nghiên cứu Đáng tin cậy đã được NHS trích dẫn (opens in a new tab) như một giải pháp hướng tới tương lai cho quyền riêng tư dữ liệu và sự cộng tác bằng cách tạo ra một hệ sinh thái nơi các nhà nghiên cứu có thể làm việc an toàn với dữ liệu tại chỗ bằng cách sử dụng các môi trường tiêu chuẩn hóa để chia sẻ mã và thực tiễn.

Các giải pháp dữ liệu Web3 linh hoạt hỗ trợ các kịch bản trên và cung cấp nền tảng cho Khoa học Mở thực sự, nơi các nhà nghiên cứu có thể tạo ra các hàng hóa công cộng mà không cần quyền truy cập hoặc trả phí. Các giải pháp dữ liệu công cộng Web3 như IPFS, Arweave và Filecoin được tối ưu hóa cho sự phi tập trung. Ví dụ, dClimate cung cấp quyền truy cập phổ quát vào dữ liệu khí hậu và thời tiết, bao gồm từ các trạm thời tiết và các mô hình dự đoán khí hậu.

Tham gia

Khám phá các dự án và tham gia cộng đồng DeSci.

Chúng tôi hoan nghênh các đề xuất về các dự án mới để liệt kê - vui lòng xem chính sách niêm yết của chúng tôi để bắt đầu!

Đọc thêm

Video

Cập nhật trang lần cuối: 15 tháng 5, 2026

+12