ब्रिज

L1 ब्लॉकचेन आणि L2 स्केलिंग सोल्यूशन्सच्या प्रसारामुळे, तसेच क्रॉस-चेन जाणाऱ्या विकेंद्रित ऍप्लिकेशन्सच्या सतत वाढणाऱ्या संख्येमुळे, चेन्समध्ये संवाद आणि मालमत्तांच्या देवाणघेवाणीची गरज नेटवर्क इन्फ्रास्ट्रक्चरचा एक आवश्यक भाग बनली आहे. हे शक्य करण्यासाठी विविध प्रकारचे ब्रिज अस्तित्वात आहेत.

ब्रिजची गरज

ब्लॉकचेन नेटवर्कला जोडण्यासाठी ब्रिज अस्तित्वात आहेत. ते ब्लॉकचेन दरम्यान कनेक्टिव्हिटी आणि इंटरऑपरेबिलिटी सक्षम करतात.

ब्लॉकचेन वेगळ्या वातावरणात अस्तित्वात आहेत, याचा अर्थ ब्लॉकचेनसाठी नैसर्गिकरित्या इतर ब्लॉकचेनशी व्यापार आणि संवाद साधण्याचा कोणताही मार्ग नाही. परिणामी, इकोसिस्टममध्ये महत्त्वपूर्ण क्रियाकलाप आणि नवनवीन शोध असू शकतात, परंतु ते इतर इकोसिस्टमसह कनेक्टिव्हिटी आणि इंटरऑपरेबिलिटीच्या अभावामुळे मर्यादित आहे.

ब्रिज वेगळ्या ब्लॉकचेन वातावरणाला एकमेकांशी जोडण्याचा मार्ग देतात. ते ब्लॉकचेन दरम्यान एक वाहतुकीचा मार्ग स्थापित करतात, जिथे टोकन, मेसेज, कोणतेही डेटा आणि अगदी स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट कॉल्स एका चेनमधून दुसऱ्या चेनमध्ये हस्तांतरित केले जाऊ शकतात.

ब्रिजचे फायदे

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ब्रिज ब्लॉकचेन नेटवर्क्सना डेटाची देवाणघेवाण करण्याची आणि त्यांच्यात मालमत्ता हस्तांतरित करण्याची परवानगी देऊन अनेक वापर प्रकरणे अनलॉक करतात.

ब्लॉकचेनमध्ये अनन्य सामर्थ्ये, कमकुवतता आणि ॲप्लिकेशन्स तयार करण्याचे दृष्टिकोन असतात (जसे की वेग, थ्रुपुट, खर्च इ.). ब्रिज ब्लॉकचेनना एकमेकांच्या नवनवीन कल्पनांचा फायदा घेण्यास सक्षम करून संपूर्ण क्रिप्टो इकोसिस्टमच्या विकासास मदत करतात.

डेव्हलपर्ससाठी, ब्रिज खालील गोष्टी सक्षम करतात:

चेनमध्ये कोणताही डेटा, माहिती आणि मालमत्तांचे हस्तांतरण.
प्रोटोकॉलसाठी नवीन वैशिष्ट्ये आणि वापर प्रकरणे अनलॉक करणे, कारण ब्रिज प्रोटोकॉल काय देऊ शकतात यासाठी डिझाइनची जागा विस्तृत करतात. उदाहरणार्थ, इथरियम मेननेटवर मूळतः तैनात केलेला यिल्ड फार्मिंगसाठी एक प्रोटोकॉल सर्व EVM-सुसंगत चेनवर लिक्विडिटी पूल देऊ शकतो.
वेगवेगळ्या ब्लॉकचेनच्या सामर्थ्यांचा फायदा घेण्याची संधी. उदाहरणार्थ, डेव्हलपर रोलअप आणि साइडचेनवर त्यांचे dapps तैनात करून विविध L2 सोल्यूशन्सद्वारे देऊ केलेल्या कमी शुल्काचा लाभ घेऊ शकतात आणि वापरकर्ते त्यांच्यामध्ये ब्रिज करू शकतात.
नवीन उत्पादने तयार करण्यासाठी विविध ब्लॉकचेन इकोसिस्टममधील डेव्हलपर्समधील सहयोग.
विविध इकोसिस्टममधील वापरकर्ते आणि समुदायांना त्यांच्या dapps कडे आकर्षित करणे.

ब्रिज कसे काम करतात?

जरी अनेक ब्रिज डिझाइनचे प्रकार (opens in a new tab) असले तरी, मालमत्तांचे क्रॉस-चेन हस्तांतरण सुलभ करण्यासाठी तीन मार्ग आहेत:

लॉक आणि मिंट – सोर्स चेनवर मालमत्ता लॉक करा आणि डेस्टिनेशन चेनवर मालमत्ता मिंट करा.
बर्न आणि मिंट – सोर्स चेनवर मालमत्ता बर्न करा आणि डेस्टिनेशन चेनवर मालमत्ता मिंट करा.
ॲटॉमिक स्वॅप – सोर्स चेनवरील मालमत्तेची डेस्टिनेशन चेनवरील मालमत्तेसाठी दुसऱ्या पक्षासोबत देवाणघेवाण करा.

ब्रिजचे प्रकार

ब्रिजचे साधारणपणे खालीलपैकी एका गटात वर्गीकरण केले जाऊ शकते:

नेटिव्ह ब्रिज – हे ब्रिज सामान्यतः विशिष्ट ब्लॉकचेनवर लिक्विडिटी निर्माण करण्यासाठी तयार केले जातात, ज्यामुळे वापरकर्त्यांना इकोसिस्टममध्ये निधी हस्तांतरित करणे सोपे होते. उदाहरणार्थ, आर्बिट्रम ब्रिज (opens in a new tab) वापरकर्त्यांना इथरियम मेननेटवरून आर्बिट्रमवर ब्रिज करणे सोयीचे व्हावे यासाठी तयार केला आहे. इतर अशा ब्रिजमध्ये पॉलीगॉन PoS ब्रिज, ऑप्टिमिझम गेटवे (opens in a new tab) इत्यादींचा समावेश आहे.
व्हॅलिडेटर किंवा ऑरेकल आधारित ब्रिज – हे ब्रिज क्रॉस-चेन हस्तांतरण प्रमाणित करण्यासाठी बाह्य व्हॅलिडेटर सेट किंवा ऑरेकलवर अवलंबून असतात. उदाहरणे: मल्टीचेन आणि अक्रॉस.
जनरलाइज्ड मेसेज पासिंग ब्रिज – हे ब्रिज मालमत्ता, तसेच मेसेज आणि कोणताही डेटा चेनमध्ये हस्तांतरित करू शकतात. उदाहरणे: एक्सेलार, लेयरझिरो, आणि नोमॅड.
लिक्विडिटी नेटवर्क्स – हे ब्रिज प्रामुख्याने एका चेनमधून दुसऱ्या चेनमध्ये ॲटॉमिक स्वॅपद्वारे मालमत्ता हस्तांतरित करण्यावर लक्ष केंद्रित करतात. सामान्यतः, ते क्रॉस-चेन मेसेज पासिंगला समर्थन देत नाहीत. उदाहरणे: कनेक्स्ट आणि हॉप.

विचारात घेण्यासारखे ट्रेड-ऑफ

ब्रिजच्या बाबतीत, कोणतेही परिपूर्ण उपाय नाहीत. त्याऐवजी, उद्देश पूर्ण करण्यासाठी केवळ तडजोड केली जाते. डेव्हलपर आणि वापरकर्ते खालील घटकांच्या आधारे ब्रिजचे मूल्यांकन करू शकतात:

सुरक्षा – सिस्टम कोण सत्यापित करते? बाह्य व्हॅलिडेटर्सद्वारे सुरक्षित केलेले ब्रिज सामान्यतः ब्लॉकचेनच्या व्हॅलिडेटर्सद्वारे स्थानिक किंवा मूळतः सुरक्षित केलेल्या ब्रिजपेक्षा कमी सुरक्षित असतात.
सोय – एक व्यवहार पूर्ण होण्यासाठी किती वेळ लागतो आणि वापरकर्त्याला किती व्यवहार साइन करावे लागतात? एका डेव्हलपरसाठी, ब्रिज इंटिग्रेट करण्यासाठी किती वेळ लागतो आणि प्रक्रिया किती गुंतागुंतीची आहे?
कनेक्टिव्हिटी – ब्रिज कोणत्या वेगवेगळ्या डेस्टिनेशन चेन्सला कनेक्ट करू शकतो (उदा., रोलअप्स, साइडचेन्स, इतर लेयर 1 ब्लॉकचेन्स, इत्यादी), आणि नवीन ब्लॉकचेन इंटिग्रेट करणे किती कठीण आहे?
अधिक गुंतागुंतीचा डेटा पास करण्याची क्षमता – ब्रिज चेनमध्ये मेसेज आणि अधिक गुंतागुंतीचा डेटा हस्तांतरित करण्यास सक्षम करू शकतो, की तो फक्त क्रॉस-चेन मालमत्ता हस्तांतरणास समर्थन देतो?
खर्च-प्रभावीपणा – ब्रिजद्वारे चेनमध्ये मालमत्ता हस्तांतरित करण्यासाठी किती खर्च येतो? सामान्यतः, ब्रिज गॅसच्या खर्चावर आणि विशिष्ट मार्गांच्या लिक्विडिटीवर अवलंबून निश्चित किंवा बदलणारे शुल्क आकारतात. ब्रिजची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या भांडवलाच्या आधारे त्याच्या खर्च-प्रभावीपणाचे मूल्यांकन करणे देखील महत्त्वाचे आहे.

उच्च स्तरावर, ब्रिजचे वर्गीकरण विश्वासार्ह आणि विश्वासहीन असे केले जाऊ शकते.

विश्वासार्ह – विश्वासार्ह ब्रिज बाह्यतः सत्यापित केले जातात. ते चेनमध्ये डेटा पाठवण्यासाठी बाह्य सत्यापनकर्त्यांचा (मल्टी-सिगसह फेडरेशन, मल्टी-पार्टी कंप्युटेशन सिस्टम, ऑरेकल नेटवर्क) वापर करतात. परिणामी, ते उत्तम कनेक्टिव्हिटी देऊ शकतात आणि चेनमध्ये पूर्णपणे सामान्यीकृत मेसेज पासिंग सक्षम करू शकतात. ते वेग आणि खर्च-प्रभावीपणामध्येही चांगले काम करतात. हे सुरक्षेच्या खर्चावर येते, कारण वापरकर्त्यांना ब्रिजच्या सुरक्षेवर अवलंबून राहावे लागते.
विश्वासहीन – हे ब्रिज मेसेज आणि टोकन हस्तांतरित करण्यासाठी ते जोडत असलेल्या ब्लॉकचेन आणि त्यांच्या व्हॅलिडेटर्सवर अवलंबून असतात. ते 'विश्वासहीन' आहेत कारण ते (ब्लॉकचेन व्यतिरिक्त) नवीन विश्वासाच्या धारणा जोडत नाहीत. परिणामी, विश्वासहीन ब्रिज विश्वासार्ह ब्रिजपेक्षा अधिक सुरक्षित मानले जातात.

इतर घटकांवर विश्वासहीन ब्रिजचे मूल्यांकन करण्यासाठी, आपल्याला त्यांना सामान्यीकृत मेसेज पासिंग ब्रिज आणि लिक्विडिटी नेटवर्क्समध्ये विभाजित करावे लागेल.

जनरलाइज्ड मेसेज पासिंग ब्रिज – हे ब्रिज सुरक्षा आणि चेनमध्ये अधिक गुंतागुंतीचा डेटा हस्तांतरित करण्याच्या क्षमतेत उत्कृष्ट आहेत. सामान्यतः, ते खर्च-प्रभावीपणामध्येही चांगले असतात. तथापि, ही सामर्थ्ये सामान्यतः लाइट क्लायंट ब्रिजसाठी कनेक्टिव्हिटीच्या खर्चावर येतात (उदा: IBC) आणि फ्रॉड प्रूफ वापरणाऱ्या ऑप्टिमिस्टिक ब्रिजसाठी (उदा: Nomad) वेगातील कमतरतांच्या स्वरूपात येतात.
लिक्विडिटी नेटवर्क्स – हे ब्रिज मालमत्ता हस्तांतरित करण्यासाठी ॲटॉमिक स्वॅप वापरतात आणि स्थानिकरित्या सत्यापित प्रणाली आहेत (म्हणजे, ते व्यवहार सत्यापित करण्यासाठी अंतर्निहित ब्लॉकचेनच्या व्हॅलिडेटर्सचा वापर करतात). परिणामी, ते सुरक्षा आणि वेगात उत्कृष्ट आहेत. शिवाय, ते तुलनेने खर्च-प्रभावी मानले जातात आणि चांगली कनेक्टिव्हिटी देतात. तथापि, मोठी तडजोड म्हणजे त्यांची अधिक गुंतागुंतीचा डेटा पास करण्याची असमर्थता – कारण ते क्रॉस-चेन मेसेज पासिंगला समर्थन देत नाहीत.

ब्रिजमधील धोका

DeFi मधील सर्वात मोठ्या हॅक (opens in a new tab) मध्ये ब्रिजचा पहिल्या तीनमध्ये समावेश आहे आणि ते अजूनही विकासाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात आहेत. कोणताही ब्रिज वापरताना खालील धोके असतात:

स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट धोका – अनेक ब्रिजेसनी यशस्वीरित्या ऑडिट पास केले असले तरी, मालमत्ता हॅक होण्यासाठी स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्टमधील एक त्रुटी पुरेशी आहे (उदा: सोलानाचा वर्महोल ब्रिज (opens in a new tab)).
प्रणालीगत आर्थिक धोके – अनेक ब्रिज नवीन चेनवर मूळ मालमत्तेची कॅनोनिकल आवृत्ती मिंट करण्यासाठी रॅप्ड मालमत्ता वापरतात. हे इकोसिस्टमला प्रणालीगत धोक्यात आणते, जसे आपण टोकनच्या रॅप्ड आवृत्त्यांचे शोषण होताना पाहिले आहे.
काउंटरपार्टी धोका – काही ब्रिज विश्वासार्ह डिझाइन वापरतात ज्यात वापरकर्त्यांना या गृहितकावर अवलंबून राहावे लागते की व्हॅलिडेटर्स वापरकर्त्यांचे निधी चोरण्यासाठी संगनमत करणार नाहीत. वापरकर्त्यांना या तृतीय-पक्ष कलाकारांवर विश्वास ठेवण्याची गरज त्यांना रग पुल्स, सेन्सॉरशिप आणि इतर दुर्भावनापूर्ण क्रियाकलापांसारख्या धोक्यात आणते.
खुल्या समस्या – ब्रिज विकासाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात असल्याने, ब्रिज वेगवेगळ्या बाजाराच्या परिस्थितीत, जसे की नेटवर्क गर्दीच्या वेळी आणि नेटवर्क-स्तरीय हल्ले किंवा स्टेट रोलबॅकसारख्या अनपेक्षित घटनांमध्ये कसे कार्य करतील याबद्दल अनेक अनुत्तरित प्रश्न आहेत. ही अनिश्चितता काही धोके निर्माण करते, ज्याची डिग्री अजूनही अज्ञात आहे.

dapps ब्रिज कसे वापरू शकतात?

येथे काही व्यावहारिक ऍप्लिकेशन्स आहेत ज्यांचा डेव्हलपर ब्रिज आणि त्यांचे dapp क्रॉस-चेन नेण्याबद्दल विचार करू शकतात:

ब्रिज इंटिग्रेट करणे

डेव्हलपर्ससाठी, ब्रिजसाठी समर्थन जोडण्याचे अनेक मार्ग आहेत:

स्वतःचा ब्रिज तयार करणे – एक सुरक्षित आणि विश्वासार्ह ब्रिज तयार करणे सोपे नाही, विशेषतः जर तुम्ही अधिक विश्वास-कमी केलेला मार्ग निवडला तर. शिवाय, यासाठी स्केलेबिलिटी आणि इंटरऑपरेबिलिटी अभ्यासाशी संबंधित अनेक वर्षांचा अनुभव आणि तांत्रिक कौशल्य आवश्यक आहे. याव्यतिरिक्त, ब्रिजची देखभाल करण्यासाठी आणि तो व्यवहार्य बनवण्यासाठी पुरेसे लिक्विडिटी आकर्षित करण्यासाठी एक प्रत्यक्ष टीमची आवश्यकता असेल.
वापरकर्त्यांना अनेक ब्रिज पर्याय दर्शवणे – अनेक dapps वापरकर्त्यांना त्यांच्याशी संवाद साधण्यासाठी त्यांचे नेटिव्ह टोकन असणे आवश्यक असते. वापरकर्त्यांना त्यांचे टोकन मिळवता यावे यासाठी, ते त्यांच्या वेबसाइटवर वेगवेगळे ब्रिज पर्याय देतात. तथापि, ही पद्धत समस्येवर एक जलद उपाय आहे कारण ती वापरकर्त्याला dapp इंटरफेसपासून दूर नेते आणि तरीही त्यांना इतर dapps आणि ब्रिजशी संवाद साधावा लागतो. हा एक त्रासदायक ऑनबोर्डिंग अनुभव आहे ज्यात चुका करण्याची व्याप्ती वाढते.
ब्रिज इंटिग्रेट करणे – या सोल्यूशनमध्ये dapp ला वापरकर्त्यांना बाह्य ब्रिज आणि DEX इंटरफेसवर पाठवण्याची गरज नाही. हे dapps ला वापरकर्ता ऑनबोर्डिंग अनुभव सुधारण्यास अनुमती देते. तथापि, या दृष्टिकोनाला त्याच्या मर्यादा आहेत:
- ब्रिजचे मूल्यांकन आणि देखभाल करणे कठीण आणि वेळखाऊ आहे.
- एक ब्रिज निवडल्याने एकच अपयशाचा बिंदू आणि अवलंबित्व निर्माण होते.
- dapp ब्रिजच्या क्षमतांनी मर्यादित आहे.
- एकटे ब्रिज पुरेसे नसतील. dapps ला क्रॉस-चेन स्वॅपसारखी अधिक कार्यक्षमता देण्यासाठी DEX ची आवश्यकता असू शकते.
एकाधिक ब्रिज इंटिग्रेट करणे – हे सोल्यूशन एकाच ब्रिजला इंटिग्रेट करण्याशी संबंधित अनेक समस्या सोडवते. तथापि, यालाही मर्यादा आहेत, कारण एकाधिक ब्रिज इंटिग्रेट करणे संसाधन-खर्चीक आहे आणि डेव्हलपर्ससाठी तांत्रिक आणि संवाद ओव्हरहेड्स तयार करते—जे क्रिप्टोमधील सर्वात दुर्मिळ संसाधन आहे.
ब्रिज ॲग्रीगेटर इंटिग्रेट करणे – dapps साठी दुसरा पर्याय म्हणजे ब्रिज ॲग्रीगेशन सोल्यूशन इंटिग्रेट करणे जे त्यांना एकाधिक ब्रिजमध्ये प्रवेश देते. ब्रिज ॲग्रीगेटर सर्व ब्रिजची शक्ती वारसाहक्काने घेतात आणि त्यामुळे कोणत्याही एका ब्रिजच्या क्षमतेने मर्यादित नसतात. विशेषतः, ब्रिज ॲग्रीगेटर सामान्यतः ब्रिज इंटिग्रेशनची देखभाल करतात, ज्यामुळे dapp ला ब्रिज इंटिग्रेशनच्या तांत्रिक आणि कार्यान्वयन पैलूंवर लक्ष ठेवण्याच्या त्रासातून वाचवते.

असे असले तरी, ब्रिज ॲग्रीगेटर्सनाही त्यांच्या मर्यादा आहेत. उदाहरणार्थ, ते अधिक ब्रिज पर्याय देऊ शकत असले तरी, बाजारात साधारणपणे ॲग्रीगेटरच्या प्लॅटफॉर्मवर दिलेल्या पर्यायांपेक्षा बरेच अधिक ब्रिज उपलब्ध असतात. शिवाय, ब्रिजप्रमाणेच, ब्रिज ॲग्रीगेटर देखील स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट आणि तंत्रज्ञान धोक्यात असतात (अधिक स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट्स = अधिक धोके).

जर dapp ब्रिज किंवा ॲग्रीगेटर इंटिग्रेट करण्याच्या मार्गावर जात असेल, तर इंटिग्रेशन किती खोलवर करायचे आहे यावर आधारित वेगवेगळे पर्याय आहेत. उदाहरणार्थ, जर ते केवळ वापरकर्ता ऑनबोर्डिंग अनुभव सुधारण्यासाठी फ्रंट-एंड इंटिग्रेशन असेल, तर dapp विजेट इंटिग्रेट करेल. तथापि, जर इंटिग्रेशन स्टेकिंग, यिल्ड फार्मिंग इत्यादींसारख्या खोल क्रॉस-चेन धोरणांचा शोध घेण्यासाठी असेल, तर dapp SDK किंवा API इंटिग्रेट करेल.

एकाधिक चेनवर dapp तैनात करणे

एकाधिक चेनवर dapp तैनात करण्यासाठी, डेव्हलपर Alchemy (opens in a new tab), Hardhat (opens in a new tab), Moralis (opens in a new tab) इत्यादींसारख्या डेव्हलपमेंट प्लॅटफॉर्मचा वापर करू शकतात. सामान्यतः, हे प्लॅटफॉर्म कंपोजेबल प्लगइन्ससह येतात जे dapps ला क्रॉस-चेन जाण्यास सक्षम करू शकतात. उदाहरणार्थ, डेव्हलपर hardhat-deploy प्लगइन (opens in a new tab) द्वारे ऑफर केलेल्या डिटरमिनिस्टिक डिप्लॉयमेंट प्रॉक्सीचा वापर करू शकतात.

उदाहरणे:

चेनवर कॉन्ट्रॅक्टच्या क्रियाकलापांचे निरीक्षण करणे

चेनवर कॉन्ट्रॅक्टच्या क्रियाकलापांचे निरीक्षण करण्यासाठी, डेव्हलपर सबग्राफ आणि टेंडेरलीसारख्या डेव्हलपर प्लॅटफॉर्मचा वापर करून स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्टचे रिअल-टाइममध्ये निरीक्षण करू शकतात. अशा प्लॅटफॉर्ममध्ये अशी साधने देखील असतात जी क्रॉस-चेन क्रियाकलापांसाठी अधिक डेटा मॉनिटरिंग कार्यक्षमता देतात, जसे की कॉन्ट्रॅक्ट्सद्वारे उत्सर्जित केलेल्या इव्हेंट्स (opens in a new tab) तपासणे इत्यादी.

साधने

पुढील वाचन

ब्लॉकचेन ब्रिज – ethereum.org
L2Beat ब्रिज रिस्क फ्रेमवर्क (opens in a new tab)
ब्लॉकचेन ब्रिज: क्रिप्टोनिटवर्क्सचे नेटवर्क तयार करणे (opens in a new tab) - ८ सप्टेंबर, २०२१ – दिमित्री बेरेन्झॉन
द इंटरऑपरेबिलिटी ट्रायलेमा (opens in a new tab) - १ ऑक्टोबर, २०२१ – अर्जुन भुप्तानी
क्लस्टर्स: विश्वासार्ह आणि विश्वास-कमी केलेले ब्रिज मल्टी-चेन लँडस्केप कसे आकार देतात (opens in a new tab) - ४ ऑक्टोबर, २०२१ – मुस्तफा अल-बस्सम
LI.FI: ब्रिजसह, विश्वास एक स्पेक्ट्रम आहे (opens in a new tab) - २८ एप्रिल, २०२२ – अर्जुन चंद
रोलअप इंटरऑपरेबिलिटी सोल्यूशन्सची स्थिती (opens in a new tab) - २० जून, २०२४ – ॲलेक्स हूक
सुरक्षित क्रॉस-चेन इंटरऑपरेबिलिटीसाठी शेअर केलेल्या सुरक्षेचा वापर करणे: लॅग्रेंज स्टेट कमिटी आणि त्यापलीकडे (opens in a new tab) - १२ जून, २०२४ – इमॅन्युएल अवोसिका

याव्यतिरिक्त, येथे जेम्स प्रेस्टविच (opens in a new tab) द्वारे काही अंतर्दृष्टीपूर्ण सादरीकरणे आहेत जी ब्रिजची सखोल समज विकसित करण्यात मदत करू शकतात: